Գիտնականները հայտնաբերել են ռեկորդային բարձր էներգիայով նեյտրինո, որը կարող է լինել տիեզերական մասնիկների ամենահզոր արագացուցիչներից մեկի՝ գերզանգվածեղ սև խոռոչից սնվող բլազարի աշխատանքի արդյունք:

Նեյտրինոն գրանցվել է 2023 թվականի փետրվարի 13-ին՝ Միջերկրական ծովում տեղակայված KM3NeT խորջրյա նեյտրինային աստղադիտակի միջոցով: Դրա էներգիան մոտ 30 անգամ ավելի բարձր է արտահայտվել, քան նախկինում երբևէ արձանագրված ամենաէներգետիկ նեյտրինոյինը, հաղորդում է Space.com-ը:

Որո՞նք են «ուրվական մասնիկները»

Նեյտրինոներին անվանում են «ուրվական մասնիկներ», որովհետև դրանք գրեթե զանգված չունեն, չեն կրում էլեկտրական լիցք և անցնում են սովորական նյութի միջով՝ գրեթե չփոխազդելով դրա հետ: Նման նեյտրինո որսալու համար անհրաժեշտ են հսկայական դետեկտորներ (դիտակներ), ինչպիսին է KM3NeT-ը, որը գտնվում է ջրի տակ՝ 3450 մետր խորության վրա:

Հայտնաբերված մասնիկի էներգիան կազմել է մոտ 220 միլիարդ միլիարդ էլեկտրոն-վոլտ. սա 30 000 անգամ գերազանցում է այն առավելագույն էներգիան, որն ընդունակ է զարգացնել Մեծ հադրոնային կոլայդերը:

Բլազարները՝ որպես հնարավոր աղբյուր

Բլազարները գալակտիկաների ակտիվ միջուկներ են, որոնց կենտրոնում գտնվում է նյութը ակտիվորեն կլանող գերզանգվածեղ սև խոռոչ: Դրանք մասնիկների և ճառագայթման հզոր ռելյատիվիստական շիթեր (ջեթեր) են արտանետում ուղիղ Երկրի ուղղությամբ:

«Այս մասնիկի ծագման մի քանի հնարավոր բացատրություն կա: Դրանցից մեկը ուլտրաբարձր էներգիայի տիեզերական ճառագայթների փոխազդեցությունն է մնացորդային (ռելիկտային) ճառագայթման հետ: Բայց նաև հավանականություն կա, որ նեյտրինոն եկել է էքստրեմալ արագացուցիչների պոպուլյացիայից, ինչպիսիք են բլազարները»,— նշել է Մերյեմ Բենդամանը KM3NeT կոլաբորացիայից:

Գիտնականները կատարել են բլազարների պոպուլյացիայի մոդելավորում՝ հաշվի առնելով դրանց մագնիսական դաշտերը, էներգիայի բաշխումը և այլ պարամետրեր: Մոդելը ցույց է տվել, որ հենց օբյեկտների այդպիսի համախմբությունն է ընդունակ բացատրել ռեկորդային էներգիայով նեյտրինոյի հայտնվելը՝ միևնույն ժամանակ չհակասելով գամմա-ճառագայթման տվյալներին:

Ինչու՞ է սա կարևոր

Եթե վարկածը հաստատվի, ապա սա նոր պատկերացում կտա այն մասին, թե ինչպես կարող են բլազարներն ու սև խոռոչները արագացնել մասնիկները մինչև այնպիսի էներգիաներ, որոնք զգալիորեն գերազանցում են ժամանակակից երկրային արագացուցիչների հնարավորությունները:

«Մենք նախկինում երբեք չէինք դիտարկել այսքան բարձր էներգիայի նեյտրինո: Եթե այն իրոք եկել է բլազարների նման տիեզերական արագացուցիչներից, ապա սա նոր պատուհան կբացի դրանց աշխատանքի մեխանիզմը հասկանալու համար»,— ընդգծել է Բենդամանը:

Հետազոտությունը հրապարակվել է Journal of Cosmology and Astroparticle Physics ամսագրում:

Կարճ ասած

2023 թվականին KM3NeT աստղադիտակը գրանցել է պատմության մեջ ամենաբարձր էներգիայով նեյտրինոն, որը 30 անգամ հզոր է նախորդ ռեկորդից: Գիտնականները ենթադրում են, որ մասնիկը կարող էր ծնվել բլազարում՝ սև խոռոչով օժտված գալակտիկայի ակտիվ միջուկում, որն աշխատում է որպես հսկայական տիեզերական արագացուցիչ: Այս հայտնագործությունը կարող է էապես ընդլայնել գիտելիքները տիեզերքում մասնիկների արագացման մեխանիզմների մասին: