Արդեն շատ շուտով Կանավերալ հրվանդանի տիեզերակայանից մեկնարկելու է NASA-ի նոր տիեզերական աստղադիտակը՝ Nancy Grace Roman Space Telescope-ը: Մոտ 12,7 մետր երկարությամբ ապարատը ուղեծիր կուղևորվի օգոստոսի 30-ին SpaceX ընկերության Falcon Heavy հրթիռով: Նրա գլխավոր խնդիրն է ոչ թե պարզապես գեղեցիկ լուսանկարներ անելը, այլ երկնքի հսկայական հատվածներ ընդգրկելն ու գիտնականներին օգնելը՝ պարզաբանելու մութ նյութի, մութ էներգիայի և այլ աստղերի մոտ գտնվող մոլորակների հետ կապված հարցերը, պատմում է Space.com-ը:

Ինչով է Roman-ը տարբերվում Hubble-ից և James Webb-ից

Roman-ի գլխավոր առավելությունը դիտարկման արագությունն ու մասշտաբն է: NASA-ի ադմինիստրատոր Ջարեդ Այզեքմանի խոսքով՝ նրա նկարահանման հնարավորությունները ավելի քան հազար անգամ ավելի արագ են, քան Hubble-ինը: Այն, ինչ Hubble-ը կաներ երկու հազար տարում, Roman-ն ընդունակ է իրականացնել մեկ տարում: Տվյալների ծավալը նույնպես տպավորիչ է. մեկ տարում աստղադիտակը հավաքելու է մոտ 500 տերաբայթ տեղեկատվություն: Համեմատության համար՝ Hubble-ը 35 տարվա աշխատանքի ընթացքում կուտակել է մոտ 400 տերաբայթ:

Roman-ի հայելին ունի 2,4 մետր տրամագիծ՝ ինչպես Hubble-ինը, սակայն ընդ որում այն մոտ 80%-ով ավելի թեթև է: Գլխավոր գործիքը՝ Wide-Field Instrument-ը (WFI), աշխատում է ինֆրակարմիր տիրույթում, ինչպես և JWST-ն: Սակայն WFI-ի տեսադաշտը մոտ հարյուր անգամ ավելի լայն է, քան Hubble-ի ինֆրակարմիր գործիքինը, և մոտ 50 անգամ ավելի լայն, քան JWST-ինը:

Հենց սրանում էլ կայանում է առանցքային տարբերությունը: JWST-ն ստեղծված է նրա համար, որպեսզի նայի խորը և բարձր մանրամասնությամբ՝ երկնքի նեղ հատվածում: Roman-ը, ընդհակառակը, ընդգրկելու է հսկայական շրջաններ, թեկուզև ավելի փոքր խորությամբ: Այն կկարողանա միաժամանակ ֆիքսել գերնոր աստղերը, արագ ռադիոբռնկումները, բախվող նեյտրոնային աստղերը և գրավիտացիոն ոսպնյակների թեկնածուներին:

Ինչի համար է անհրաժեշտ նման «լայնությունը»

Տիեզերքում շատ բան տեղի է ունենում միաժամանակ: Քանի դեռ մեկ աստղադիտակը ուշադիր ուսումնասիրում է հեռավոր գալակտիկան, երկնքի հարևան շրջանում կարող է բռնկվել կարևոր գերնոր աստղ կամ տեղի ունենալ մեկ այլ հազվագյուտ իրադարձություն: Նեղ տեսադաշտը ստիպում է գիտնականներին ընտրել, թե ինչին նայեն: Roman-ը հանում է այս սահմանափակումը. այն ստեղծում է տիեզերքի «տաք կետերի» յուրօրինակ քարտեզ, որոնց վրա հետո կկարողանան ուղղվել Hubble-ը, JWST-ն կամ այլ աստղադիտարաններ:

Բացի այդ, միլիարդավոր գալակտիկաների զանգվածային դիտարկումը թույլ կտա ավելի լավ հասկանալ, թե ինչպես է մութ նյութը պահում գալակտիկաները, իսկ մութ էներգիան արագացնում Տիեզերքի ընդլայնումը: Roman-ը կկարողանա կառուցել տիեզերական կառուցվածքի եռաչափ «թայմլափսեր» և ցույց տալ, թե ինչպես է ժամանակի ընթացքում փոխվում նյութի բաշխումը:

Եզակի կորոնոգրաֆ՝ էկզոմոլորակների որոնման համար

Աստղադիտակի երկրորդ գործիքը կորոնոգրաֆն է: Այն աշխատում է որպես արհեստական մթագնում. արգելափակում է աստղի պայծառ լույսը և թույլ է տալիս նշմարել նրա կողքին գտնվող օբյեկտները: NASA-ի գնահատումներով՝ Roman-ի կորոնոգրաֆը կկարողանա հայտնաբերել մոլորակներ, որոնք 100 միլիոն անգամ ավելի աղոտ են, քան իրենց աստղերը: Սա մոտ 100–1000 անգամ ավելի լավ է, քան գոյություն ունեցող տիեզերական կորոնոգրաֆների մոտ:

Դրա շնորհիվ գիտնականները հնարավորություն կստանան ուսումնասիրելու ավելի աղոտ, ցուրտ և հեռավոր էկզոմոլորակներ, քան նրանք, որոնք հասանելի են այժմ:

Ոչ թե փոխարինում, այլ լրացում

Կարևոր է հասկանալ. Roman-ը Hubble-ի կամ JWST-ի «բարելավված տարբերակը» չէ: Սա այլ տիպի գործիք է: Եթե JWST-ն հզոր միկրոսկոպ է, իսկ Hubble-ը՝ բարձր լուծաչափությամբ ունիվերսալ աստղադիտակ, ապա Roman-ը լայնանկյուն ակնարկային գործիք է, որը գտնելու է ամենահետաքրքիր օբյեկտները մանրամասն ուսումնասիրության համար:

Բոլոր երեք աստղադիտարանները աշխատելու են միասին՝ լրացնելով միմյանց: Roman-ը նոր «էջ» կտա Տիեզերքի մեր քարտեզում՝ էջ, որի վրա միանգամից շատ բան է երևում:

Կարճ ասած

Nancy Grace Roman տիեզերական աստղադիտակը, որը պետք է մեկնարկի օգոստոսի 30-ին, նկարահանելու է երկինքը Hubble-ից հազարավոր անգամներ ավելի արագ և ընդգրկելու է տասնյակ անգամներ ավելի լայն շրջաններ, քան JWST-ն: Այն կհավաքի տվյալների հսկայական զանգվածներ գալակտիկաների, գերնոր աստղերի և տիեզերքի կառուցվածքի մասին, կօգնի հետազոտել մութ նյութն ու մութ էներգիան, իսկ եզակի կորոնոգրաֆի օգնությամբ կկարողանա ուղղակիորեն նկարահանել աղոտ էկզոմոլորակները: Roman-ը չի փոխարինում գոյություն ունեցող աստղադիտակներին, այլ ստեղծում է նրանց համար ամենահետաքրքիր թիրախների քարտեզը: