Նախընտրելի
Աշխարհն ավելի մոտ է հայտնվել կլիմայական անդառնալի սցենարին, քան կարծում էին նախկինում: Շարունակվող գլոբալ տաքացումը կարող է գործարկել կլիմայական բեկումնային կետերի շղթայական ռեակցիա, որից հետո գործընթացը կանգնեցնելը կլինի գրեթե անհնարին: Արդյունքում մոլորակը կարող է անցնել այսպես կոչված «ջերմոցային Երկրի» վիճակի՝ շատ ավելի շոգ և թշնամական կլիմայի, քան նույնիսկ 2–3 °C տաքացման վատթարագույն կանխատեսումներն են: Այս մասին ասվում է One Earth ամսագրում հրապարակված նոր ակնարկում:
Ի՞նչ է «ջերմոցային Երկիրը»
«Hothouse Earth» սցենարը ենթադրում է, որ ջերմաստիճանը կայունորեն պահպանվում է նախաարդյունաբերական շրջանի համեմատ զգալիորեն բարձր՝ 4 °C-ից ավելի մակարդակի վրա, և այդպես՝ հազարավոր տարիներ: Սա կհանգեցնի ծովի մակարդակի կտրուկ բարձրացման, առափնյա մեգապոլիսների ջրածածկման, էկոհամակարգերի զանգվածային ոչնչացման և կյանքի պայմանների արմատական փոփոխության:
Գիտնականներն ընդգծում են. նման կլիման կտրուկ տարբերվելու է վերջին 11 000 տարիների հարաբերականորեն կայուն և բարենպաստ պայմաններից՝ այն ժամանակաշրջանից, որի ընթացքում առաջացել և զարգացել է ողջ մարդկային քաղաքակրթությունը: Արդեն այսօրվա մոտ 1,3 °C տաքացման պայմաններում ծայրահեղ եղանակն ամեն տարի հազարավոր կյանքեր է խլում և կործանում տնտեսություններն ամբողջ աշխարհում: 3–4 °C-ի դեպքում, ըստ մասնագետների, «տնտեսությունն ու հասարակությունը կդադարեն գործել մեզ սովորական ձևով»: Իսկ «ջերմոցային Երկիրը» կլինի է՛լ ավելի վատը:
Բեկումնային կետերն արդեն մոտ են
Ակնարկի հեղինակները վերլուծել են Երկրի համակարգի 16 առանցքային տարրեր, որոնք կարող են դառնալ բեկումնային կետեր (tipping elements): Դրանց թվում են.
- Գրենլանդիայի և Արևմտյան Անտարկտիդայի սառցադաշտային վահանները.
- Լեռնային սառցադաշտերը.
- Արկտիկայի ծովային սառույցը.
- Մերձարկտիկական անտառները և հավերժական սառույցը (permafrost).
- Ամազոնի սելվան.
- Ատլանտյան միջօրեական շրջապտույտը (AMOC)՝ օվկիանոսային հոսանքների համակարգը, որն ազդում է գլոբալ կլիմայի վրա:
Այս տարրերից մի քանիսն արդեն իսկ անկայունության նշաններ են ցույց տալիս. հալոցքը Գրենլանդիայում և Արևմտյան Անտարկտիդայում, AMOC-ի թուլացումը, հավերժական սառույցի, լեռնային սառցադաշտերի և Ամազոնիայի մոտեցումը կրիտիկական շեմերին:
«Նույնիսկ այս շեմերից մի քանիսի հատումը կարող է մոլորակը դատապարտել ջերմոցային Երկրի հետագծին»,— նշել է հետազոտության հեղինակներից մեկը՝ դոկտոր Քրիստոֆեր Վոլֆը:
Հանրությունն ու քաղաքական գործիչները տեղյակ չեն
Հեղինակներն ընդգծում են. մարդկանց և քաղաքական գործիչների մեծ մասը չի գիտակցում, թե որքան մոտ ենք մենք հայտնվել անդառնալիության կետին: «Գլոբալ ջերմաստիճանը, հավանաբար, արդեն նույնքան տաք է կամ ավելի տաք, քան վերջին 125 000 տարվա ցանկացած պահի, և կլիմայի փոփոխությունը տեղի է ունենում ավելի արագ, քան ենթադրում էին շատ գիտնականներ»,— ասել է Վոլֆը: Մթնոլորտում -ի մակարդակը, ամենայն հավանականությամբ, ամենաբարձրն է վերջին 2 միլիոն տարվա ընթացքում:
Դոմինոյի էֆեկտը և գործողությունների հրատապությունը
Մեկ բեկումնային կետի գործարկումը կարող է սկսել շղթայական ռեակցիա: Օրինակ՝ AMOC-ի թուլացումը մեծացնում է Ամազոնիայի կործանման ռիսկը, իսկ ոչնչացող սելվայից ածխածնի արտանետումները ուժեղացնում են տաքացումը: «Մենք պետք է գործենք արագ, քանի դեռ մեզ մնացել են արագորեն հալչող հնարավորություններ՝ կանխելու վտանգավոր և անկառավարելի կլիմայական ելքերը»,— նշել է վերլուծությունը գլխավորող պրոֆեսոր Ուիլյամ Ռիփլը:
Կարճ ասած
Աշխարհը մոտենում է անդառնալիության կետին, որից հետո բեկումնային կետերի (սառցադաշտեր, Ամազոնիա, AMOC և այլն) գործարկումը կհանգեցնի «ջերմոցային Երկրի» անդառնալի սցենարին: Սա նշանակում է հազարավոր տարիներ տևող շոգ կլիմա, ծովի մակարդակի աղետալի բարձրացում և սովորական կենսապայմանների փլուզում: Այսօրվա 1,3 °C-ը արդեն ավերածություններ է բերում, իսկ 3–4 °C-ի դեպքում հասարակությունը կդադարի գործել ներկայիս տեսքով: Հեղինակները կոչ են անում անհապաղ և արմատական կերպով կրճատել արտանետումները:
