Հայաստանում ՏՏ-ի պետական աջակցություն. Հնարավորություն, թե՞ նոր բյուրոկրատիա

Հայաստանի կառավարությունը շարունակում է բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի զարգացմանն ուղղված քայլերը՝ ներդնելով օրենսդրական նոր նախաձեռնություններ: Այդուհանդերձ, բարեփոխումների մի մասը քննադատության է արժանանում ՏՏ ոլորտի ներկայացուցիչների կողմից՝ հատկապես օրենսդրական նախագծերի մշակման ընթացքում ընկերությունների աշխատանքի առանձնահատկությունները անտեսելու համար:

Հայաստանի ՏՀՏ գործատուների միության, Բարձր տեխնոլոգիաների արդյունաբերության նախարարության, Ձեռնարկությունների ինկուբատոր հիմնադրամի և ITReports-ի կողմից կազմակերպված սեմինարի ընթացքում մանրամասն վերլուծվել են հիմնական փաստաթղեր՝ «Բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի մասին պետական աջակցության մասին» օրենքը և 2025 թվականի հունվարի 1-ից ուժի մեջ մտած Հարկային օրենսգրքի փոփոխությունները:

10+ նոր աջակցության մեխանիզմներ

Ձեռնարկությունների ինկուբատոր հիմնադրամի (EIF) իրավաբան Արամ Խաչատրյանը հայտնել է, որ բարեփոխումների շրջանակում նախատեսված է աջակցության 11 մեխանիզմ, որոնցից 10-ը ներդրվում են առաջին անգամ: Այս միջոցները պայմանականորեն բաժանվում են երեք խմբի. առաջինը վերաբերում է «Բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի մասին պետական աջակցության մասին» օրենքի դրույթներին, երկրորդը և երրորդը հիմնված են Հարկային օրենսգրքի փոփոխությունների վրա: Դրանք ուղղված են հետազոտություններով և մշակումներով (R&D) զբաղվող ընկերությունների, ինչպես նաև հաշվեքննության պարզեցված ռեժիմով աշխատող ընկերությունների աջակցությանը:

Հայտերը ներկայացվելու են էլեկտրոնային համակարգի միջոցով, որը ինտեգրված է Պետական եկամուտների կոմիտեի (ՊԵԿ) բազայի հետ: Սա թույլ կտա ավտոմատ կերպով ստուգել տվյալները և որոշել չափանիշներին համապատասխանությունը: Օրինակ՝ 100,000 դրամը գերազանցող հարկային պարտավորությունների դեպքում հայտը կմերժվի:

Ընկերությունները կարող են միաժամանակ դիմել մի քանի աջակցության մեխանիզմների համար: Սակայն յուրաքանչյուրի համար անհրաժեշտ կլինի առանձին հայտ: Բոլոր ուղղություններով աջակցության ընդհանուր ծավալը չպետք է գերազանցի աշխատակիցների աշխատավարձերից գանձվող եկամտահարկի հարկային բազայի 50%-ը:

Հաշվեքննության պարզեցված ռեժիմով աշխատող ընկերությունները կարող են օգտվել այս մեխանիզմներից ոչ ավելի, քան երեք օրացուցային տարի, եթե չանցնեն ընդհանուր հարկման համակարգին:

Բացառություն է արվել այն ձեռնարկությունների համար, որոնց շահույթը ձևավորվում է բացառապես R&D գործունեությունից կամ կազմում է դրա առնվազն 90%-ը: R&D ընկերության կարգավիճակ ստանալու համար անհրաժեշտ է ներկայացնել հայտ, ծրագրի նկարագրություն և ներգրավված աշխատակիցների թվի մասին տեղեկություններ:

Հարկերի վերադարձ միգրանտների և նոր կադրերի համար

Հիմնական նորամուծություններից մեկը աշխատակից-միգրանտների աշխատավարձերից եկամտահարկի 60%-ի վերադարձի հնարավորությունն է: Մեխանիզմի իրականացումը կանցնի երկու փուլով. սկզբում միջոցները կփոխանցվեն օտարերկրյա մասնագետներ վարձած ընկերություններին, իսկ 2026 թվականից՝ անմիջապես միգրանտներին: Միջոցը տարածվում է Հայաստանում աշխատելու իրավունք ունեցող օտարերկրյա քաղաքացիների վրա:

Քննարկման մասնակիցները մատնանշել են մի շարք խնդիրներ, մասնավորապես՝ օրենքի և աջակցության տրամադրման կարգի նախագծի միջև հակասությունը:

«Օրենքում օգտագործվում է “աշխատանքային միգրանտ” տերմինը, սակայն նախագիծը սահմանափակում է. միջոցը կիրառվում է միայն 2022 թվականի մարտի 1-ից հետո վարձված միգրանտների նկատմամբ»,- նշել է ITReports-ի հիմնադիր Դավիթ Նիկողոսյանը: Անորոշ է մնում նաև հեռավար աշխատող միգրանտների կարգավիճակը:
Մեկ այլ մեխանիզմ՝ ՏՏ ոլորտում առաջին անգամ աշխատանքի ընդունված նոր աշխատակիցների աշխատավարձերից եկամտահարկի 60%-ի վերադարձ, որը գործում է երեք օրացուցային տարի:

Քննադատության է արժանացել նաև հայտում ոչ թե պաշտոնը, այլ մասնագիտական զբաղմունքների դասակարգիչ նշելու պահանջը:

«Մենք նշել ենք “կրտսեր ծրագրավորող”, բայց հետո նրան առաջխաղացրել ենք: Հիմա ի՞նչ անել՝ փոխե՞լ հայտը, թե՞ թողնել հնացած տվյալներ: Բացի այդ, շատ միջազգային ընկերություններ պաշտոնները համարում են գաղտնի և չեն բացահայտում»,- նշել է քննարկման մասնակից Սուրեն Գալումյանը:

Մասնակիցներից մեկը մատնանշել է մեկ այլ խնդիր. միջազգային ՏՏ ընկերություններում հաճախ օգտագործվում են եզակի պաշտոնների անվանումներ, որոնք չեն համընկնում առաջարկված տարբերակների հետ: Սա նույնպես դժվարություններ է ստեղծում պետական աջակցության ծրագրերին մասնակցելու համար:

1% շրջանառության հարկ՝ երկսայրի սուր

Հարկային օրենսգրքի փոփոխությունների համաձայն՝ շրջանառության հարկի համակարգով աշխատող ՏՏ ընկերությունները վճարում են այն 1% չափով: Սակայն նրանց կողմից ներկայացված հաշիվները չեն ճանաչվում որպես կոնտրագենտի հարկվող եկամուտը նվազեցնելու հիմք: Այսինքն՝ նման ծախսերը չեն ընդունվում երկրորդ կողմի մոտ հաշվանցման համար:

«Սա կարող է հանգեցնել նրան, որ ավելի ձեռնտու կլինի կիրառել 10% շրջանառության հարկ՝ այդ դեպքում հաշիվները կարող են օգտագործվել հարկվող բազան նվազեցնելու համար: Այլ կերպ ասած՝ 1%-ի համակարգն ավելի հարմար կլինի նրանց համար, ովքեր աշխատում են արտաքին պատվիրատուների հետ»,- պարզաբանել է Խաչատրյանը:

Ինչպե՞ս վերահսկել չծախսված միջոցները

Նոր կարգավորումը նախատեսում է, որ հարկային աջակցության գծով վերադարձված միջոցները նույն տարում հարկերով չեն հարկվում, եթե ծախսվեն տարվա ընթացքում: Սակայն, եթե տարեվերջին այդ միջոցները մնան հաշվին, հաջորդ տարի դրանք կճանաչվեն որպես շահույթ և կհարկվեն համապատասխան հարկով:

Քննարկման մասնակիցները կասկած են հայտնել այս մոտեցման իրագործելիության վերաբերյալ:

«Ասենք՝ ես հաշվին ունեմ 50 միլիոն դրամ, որից 3 միլիոնը՝ պետական աջակցությունից: Ինչպե՞ս որոշել, թե որ գումարն եմ ծախսել՝ ընդհանուր գումարի՞ց, թե՞ այդ 3 միլիոնից»,- հարց է բարձրացրել մասնակիցներից մեկը:

Նա նշել է, որ այս մոտեցումը հաշվի չի առնում ՏՏ ոլորտում ֆինանսների կառավարման առանձնահատկությունները, որտեղ դրամական հոսքերը հստակ կապված չեն եկամուտների աղբյուրների հետ:

Եզրակացություն

Աջակցության նոր մեխանիզմների քննարկումը ցույց տվեց, որ չնայած բարեփոխումների դրական նպատակին և մասշտաբայնությանը, դրանց իրականացումը պահանջում է լրացուցիչ կարգավորում: ՏՏ ոլորտի ներկայացուցիչները հույս հայտնեցին, որ մոտ ապագայում կմշակվեն ճշգրտումներ՝ ինչպես հայտերի ներկայացման կարգի, այնպես էլ հիմնական հասկացությունների ձևակերպումների մեջ՝ երկիմաստությունները վերացնելու և նախաձեռնությունները տեխնոլոգիական ոլորտի իրողություններին հարմարեցնելու համար: