Հյուրանոցային ոլորտի ֆինանսական մարտահրավերները. Ներքին հայացք

Հյուրանոցային ոլորտում ներդրումները ժամանակակից բիզնեսի ամենապատասխանատու և բարդ խնդիրներից մեկն են: Այս ոլորտը պահանջում է մեծ կապիտալ ներդրումներ, երկար ժամանակահատված մինչև եկամտաբերություն և ռիսկերի կառավարման բարձր իրավասություն: Հյուրանոցային բիզնեսում միջոցների ներդրումը կապված է անորոշությունների հետ, որոնք բխում են սեզոնայնությունից, տուրիստական հոսքերի տատանումներից և տնտեսական իրավիճակից: Հետևաբար, հյուրընկալության ոլորտում ներդրումների թեման դարձել է HIF Yerevan-2025 ֆորումի պանելային քննարկումների հիմնական հարցերից մեկը:

Բանկերը մերժե՞լ են հյուրանոցային բիզնեսը

Stone Development ընկերության գլխավոր ռազմավարական տնօրեն Զավեն Այվազյանը նշել է, որ 2022 թվականից Հայաստանի բանկային հատվածը ցուցադրում է հարմարավետ պայմաններ և ռեկորդային շահույթներ: Այնուամենայնիվ, բանկերի վարկային պորտֆելի աճը չի հասցնում նրանց ֆինանսական ցուցանիշների բարելավմանը: Նրա խոսքով՝ բանկերի վարկային պորտֆելը կայուն աճում է, բայց զգալիորեն դանդաղ, քան աճում են նրանց ֆինանսական հնարավորությունները: Բացի այդ, վարկերի բաշխման վիճակագրությունը ոլորտների միջև բավարար մանրամասն չէ, ինչը դժվարացնում է հասկանալ, թե միջոցների որ մասն է ուղղվում հյուրանոցային բիզնեսին:
Նա հարց է բարձրացրել՝ ինչու՞ են բանկերն այդքան զգուշորեն վարկավորում հյուրանոցային ոլորտը՝ ցուցաբերելով ավելի մեծ զգուշավորություն, քան, օրինակ, բնակարանաշինության ֆինանսավորման դեպքում: Այվազյանն առաջարկել է մասնակիցներին քննարկել, թե որքանով է արդարացված այդ զգուշավորությունը, արդյո՞ք ոլորտն իսկապես այդքան ռիսկային է, և որքանո՞վ է իրականում գրավիչ հյուրանոցային բիզնեսը Հայաստանի ֆինանսական ինստիտուտների համար:

Հիմնական խնդիրը՝ խթանների պակասը

Ամերիաբանկի կորպորատիվ վաճառքի և հաճախորդների հետ հարաբերությունների կառավարման բաժնի ղեկավար Էդուարդ Առաքելյանը պարզաբանել է, որ ներկայիս խթանները բավարար չեն, ինչի պատճառով հյուրընկալության ոլորտի ծրագրերը բանկերին ռիսկային են թվում: «Ի տարբերություն բնակարանաշինության կամ արևային էլեկտրակայանների, հյուրընկալության ծրագրերը պահանջում են երկարաժամկետ ֆինանսավորում՝ 10, 15 կամ նույնիսկ 20 տարի: Բացի այդ, դրանք զգայուն են բարձր տոկոսադրույքների նկատմամբ: Կարևոր են նաև այլ գործոններ՝ ովքե՞ր են ներդրողները, արդյո՞ք նրանք ունեն բավարար ռեսուրսներ ծրագրերն աջակցելու համար, հատկապես ցածր սեզոնին: Բանկերն գնահատում են ոչ միայն ծրագրերն իրենք, այլև բաժնետերերի կամ ներդրողների՝ անհրաժեշտության դեպքում լրացուցիչ կապիտալ ներդնելու կարողությունը», — նշել է Առաքելյանը: Նա շարունակել է, որ հյուրընկալության ոլորտին անհրաժեշտ է լրացուցիչ խթաններ տրամադրել՝ բանկերի ֆինանսավորումը գրավելու համար: «Խթանների պակասը ներդրողների համար հիմնական խնդիր է: Նրանք պատրաստ չեն խոշոր վարկեր վերցնել մեծ հյուրանոցների կառուցման համար առանց զգալի արտոնությունների: Բանկերի տեսանկյունից, եթե պարտքի և սեփական կապիտալի հարաբերակցությունը ընդունելի է, ֆինանսավորումը հնարավոր է: Բայց սովորաբար ներզրողները պատրաստ են ներդնել սեփական կապիտալի միայն 20–25%-ը, իսկ մնացած 75%-ն ակնկալում են բանկերից», — հայտարարել է նա:

Հյուրանոցային ծրագրերը պահանջում են մշակում և կանխատեսելիություն

Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (EBRD) առաջատար բանկիր Դավիթ Մանուկյանը կարծում է, որ Հայաստանում հյուրանոցային ոլորտի սահմանափակ բանկային ֆինանսավորումը կապված է ոչ թե բարձր ռիսկերի, այլ առաջին հերթին որակյալ մշակված ծրագրերի պակասի հետ: «Ձեր հարցին՝ հյուրընկալության ոլորտում ավելի քիչ ներդրումների մասին, ես կպատասխանեի, որ դա կապված է ոչ թե բարձր ռիսկերի, այլ լավ կառուցված, մշակված ծրագրերի պակասի հետ, որոնք ունեն իրագործելիության վերլուծություն և տեխնիկական գնահատական: Սա է հիմնական սահմանափակումը: Ես չեմ համարում Հայաստանի հյուրընկալության ոլորտն ավելի կամ պակաս ռիսկային՝ համեմատած այլ երկրների հետ: Մենք պատրաստ ենք դիտարկել այս ոլորտի ցանկացած ծրագիր, եթե այն համապատասխանում է ԵԲՀԶ-ի չափանիշներին և պայմաններին: Ավելի ուշ ես կբացատրեմ, թե կոնկրետ ինչ ենք մենք նկատի ունենում այդ պայմանների տակ և ինչպիսին պետք է լինի ծրագիրը, որպեսզի մենք կարողանանք այն ֆինանսավորել», — հայտարարել է նա:

Մանուկյանը նշել է, որ ԵԲՀԶ-ն ունի էներգետիկայի և ենթակառուցվածքների ծրագրերի ֆինանսավորման հարուստ փորձ, որտեղ գործում են պետական-մասնավոր գործընկերության համաձայնագրեր: Այդ ոլորտներում դրամական հոսքերն ավելի կանխատեսելի են, օրինակ՝ էլեկտրաէներգիայի գնման երկարաժամկետ պայմանագրերի շնորհիվ: Ի տարբերություն դրա, հյուրընկալության արդյունաբերությունում նման կանխատեսելիություն, որպես կանոն, բացակայում է, քանի որ սա ծառայությունների ոլորտ է:

ԵԲՀԶ-ի կողմից կիրառվող ֆինանսավորումը հիմնված է դրամական հոսքերի վրա: Հետևաբար, նույնիսկ եթե ծրագիրը ենթադրում է ակտիվների արժեքի նկատմամբ վարկի ցածր հարաբերակցություն, օրինակ՝ 20%, այն կարող է մերժվել, եթե կոմերցիոն բաղադրիչը բավարար ուժեղ չէ: Եվ հակառակը, ավելի բարձր պարտքային բեռով ծրագրերը կարող են հաստատվել, եթե դրանք լավ կառուցված են, հիմնավորված և ունեն կայուն ֆինանսական մոդել: Լրացուցիչ խնդիր է սեզոնայնությունը: Հայաստանում բազմաթիվ հյուրանոցային օբյեկտներ կախված են տուրիստական հոսքից, որը որոշ ամիսներին նվազում է: ԵԲՀԶ-ն առաջարկում է լուծում՝ վարկի մարման գրաֆիկ, որը հարմարեցված է սեզոնային եկամուտների տատանումներին:

Բացի այդ, մեծ նշանակություն ունի ներդրողի փորձը: Հյուրանոցային բիզնեսում հաջողության գլխավոր գործոնը սպասարկման որակն է: Այդ պատճառով նոր ծրագրեր դիտարկելիս, հատկապես երբ նախաձեռնողը նախկինում նման նախաձեռնություններ չի իրականացրել, ԵԲՀԶ-ն նախընտրում է տեսնել հուսալի համբավ ունեցող միջազգային օպերատորների մասնակցություն, ինչպիսիք են Marriott-ը կամ Accor-ը: Սովորաբար բանկը ակնկալում է, որ կապիտալի կեսը նախապես ներդրվի ներդրողի կողմից, և ծրագիրը կապահովվի վճարունակ սպոնսորի կողմից ավարտի երաշխիքով՝ առնվազն մինչև գործառնական կայունության հասնելը:

IFC. Առաջնահերթությունը՝ ծրագրերի կանխատեսելիությունն ու հասարակական նշանակությունը

Հայաստանում Միջազգային ֆինանսական կորպորացիայի (IFC) գրասենյակի ղեկավար Արման Բարխուդարյանը նշել է, որ հյուրընկալության ոլորտը ներդրումների համար ավելի բարդ միջավայր է՝ համեմատած IFC-ի համար սովորական ենթակառուցվածքների հետ: «Մենք հիմնականում ներդրումներ ենք կատարում ենթակառուցվածքներում՝ այն ոլորտում, որը մենք լավ գիտենք: Այն ավելի կանխատեսելիորեն կարգավորվում է և կապված չէ շուկայի կտրուկ տատանումների հետ: Ի տարբերություն դրա, հյուրընկալության արդյունաբերությունը ենթակա է բարձր անկայունության, սեզոնային տատանումների և զգալի տարածաշրջանային ռիսկերի, ներառյալ մրցակցությունը», — նշել է նա:
Ի պատասխան հյուրանոցային ծրագրերի նկատմամբ ներդրողների զսպվածության մասին հարցին՝ Բարխուդարյանն ընդգծել է, որ IFC-ն կոմերցիոն բանկ չէ, այլ ինստիտուցիոնալ ներդրող՝ զարգացման մանդատով: Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր ներդրումային որոշում պետք է ուղեկցվի սոցիալական և տնտեսական էֆեկտներով, որոնք զգալի են երկրի համար. «Մենք պետք է ցույց տանք, թե ինչ օգուտ են բերում մեր ներդրումները՝ աշխատատեղեր, տնտեսության վրա բազմապատկիչ ազդեցություն: Հետևաբար, մենք չենք կարող ներդրումներ կատարել հերթական շքեղ հանգստավայրում կամ էլիտար բնակելի համալիրում, եթե դրանից հասարակության համար զգալի օգուտ չլինի»:

Համաշխարհային տուրիզմի ֆորումի ինստիտուտի նախագահ Բուլութ Բաջին նույնպես հաստատել է, որ տուրիզմի ոլորտում ներդրողների համար առանցքային կողմնորոշիչը մնում է ներդրումների վերադարձը (ROI): Նրա խոսքով՝ ծրագրի գրավչությունը ներդրողի համար առաջին հերթին որոշվում է ոչ միայն դրա մասշտաբով կամ հայեցակարգով, այլ նաև պետության վերաբերմունքով տուրիստական ոլորտի նկատմամբ: «Եթե տուրիզմը կառավարության առաջնահերթությունն է, դա խթանում է տուրիստական հոսքերի աճը և հեշտացնում է ներդրումային որոշումները», — նշել է նա: Հենց այդ գործոնը դառնում է որոշիչ պոտենցիալ ներդրողների հետ բանակցություններում: Բաջին ընդգծել է, որ ներդրող կողմի համար 10 տարվա ներդրումային հորիզոնները ընդունելի են, 15 տարին՝ ռիսկային, իսկ եթե ծրագիրը եկամտաբերության համար պահանջում է ավելի քան 20 տարի, այն արդեն համարվում է ռիսկային:

Միջին կարգի հյուրանոցները՝ ուշադրությունից դուրս

Իր հերթին, Զավեն Այվազյանը, ամփոփելով HIF Yerevan-2025 ֆորումի քննարկումները, նշել է, որ գործնականում բանկերը պատրաստ են ֆինանսավորել հիմնականում խոշոր ծրագրեր, որոնք իրականացվում են առաջատար միջազգային հյուրանոցային ապրանքանիշերի մասնակցությամբ: Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի հյուրընկալության արդյունաբերությունում գործում են փոքր սուբյեկտներ, որոնք ձևավորվում են անձնական ներդրումների հաշվին՝ ընկերների, հարազատների, ներդրողների նեղ շրջանակի միջոցով: Այսպիսով, երկու ծայրահեղությունների՝ բանկային ֆինանսավորմամբ խոշոր ծրագրերի և սեփական միջոցներով գործող փոքր բիզնեսի միջև, մնում է բաց՝ միջին կարգի հյուրանոցների տեսքով: Հենց այդ սեգմենտն, ըստ էության, մնում է ուշադրությունից դուրս՝ բանկերի համար այն բավարար մասշտաբային չէ, իսկ ձեռնարկատերերի սեփական ռեսուրսները հաճախ բավարար չեն: Մինչդեռ հենց այդ օբյեկտներն են կարևոր դեր խաղում մատչելի և բազմազան տուրիստական արտադրանք ապահովելու գործում, որը կողմնորոշված է ճանապարհորդների լայն շրջանակի վրա:

HIF Yerevan ֆորումը Հայաստանում առաջատար մասնագիտական հարթակ է հյուրընկալության արդյունաբերության զարգացման և միջազգային ներդրումային համագործակցության ամրապնդման քննարկումների համար: Ֆորումի կազմակերպիչն է Stone Development ընկերությունը՝ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության նախարարության, Տուրիզմի կոմիտեի, Հայաստանի բանկերի միության, Հայաստանի շինարարների ասոցիացիայի, Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (EBRD), Համաշխարհային բանկի, GIZ-ի և առաջատար միջազգային բիզնես ասոցիացիաների աջակցությամբ: