Աստղագետները հայտնաբերել են երկրորդ սերնդի մոլորակի առաջին թեկնածուին, որը կարող էր ձևավորվել արդեն իր աստղի մահից հետո՝ նրանից տիեզերք արտանետված նյութից։ Օբյեկտը կապված է HS 0209+0832 սպիտակ թզուկի հետ, իսկ նրա մթնոլորտի անսովոր քիմիական կազմը մատնանշում է ծագումը նյութից, որը վերամշակվել է մահամերձ աստղի ներսում։

Եթե վարկածը հաստատվի, սա կլինի սպիտակ թզուկի մոտ երկրորդ սերնդի մոլորակի առաջին հայտնի օրինակը։ Ավելի վաղ նման աշխարհներ ենթադրվում էր հայտնաբերել պուլսարների շուրջ, սակայն դրանց գոյության վկայությունները չափազանց քիչ էին։

Մոլորակ, որը հայտնվել է իր աստղի մահից հետո

Սովորական մոլորակները ձևավորվում են աստղի հետ միաժամանակ՝ նախամոլորակային սկավառակից՝ գազի և փոշու ամպից, որը մնում է աստղային համակարգի ծնունդից հետո։ Երկրորդ սերնդի մոլորակները առաջանում են այլ կերպ․ դրանց շինանյութը դառնում է նյութը, որը աստղը արտանետել է արդեն իր էվոլյուցիայից հետո։

HS 0209+0832-ի դեպքում սցենարը հատկապես անսովոր է թվում։ Երբ աստղը սպառել է վառելիքի պաշարը, նրա արտաքին շերտերը արտանետվել են, իսկ մնացած միջուկը վերածվել է սպիտակ թզուկի։ Ավելի ուշ արտանետված նյութի մի մասից կարող էր ձևավորվել նոր սկավառակ, որի ներսում առաջացել է գազային հսկա մոլորակ։

Այլ կերպ ասած՝ խոսքը մի աշխարհի մասին է, որը կարող էր ծնվել արդեն այն բանից հետո, երբ իր աստղը դադարել էր գոյություն ունենալ նախկին տեսքով։

Սպիտակ թզուկը մատնում է մոլորակին նրա քիմիական հետքով

Գլխավոր ապացույցը հայտնվել է սպիտակ թզուկի մթնոլորտի ուսումնասիրության ընթացքում։ Նման օբյեկտներն ունեն ուժեղ ձգողականություն և կարող են կլանել մոտակա մոլորակների նյութը։ Այդ նյութի քիմիական կազմը հետո հայտնաբերվում է սպիտակ թզուկի մթնոլորտում։

Սովորաբար նման տարրերի շարքում գտնում են սիլիցիում, երկաթ և ժայռային ապարների այլ բաղադրիչներ։ Սակայն HS 0209+0832-ը անսովոր էր։

Նրա մթնոլորտում հայտնաբերել են ցինկ, պղինձ և հատկապես մեծ քանակությամբ նիոբիում։ Դրա խտությունը ավելի քան հազար անգամ գերազանցում է արևայինը։ Ընդ որում, այս սպիտակ թզուկի մթնոլորտում նիոբիումը հայտնաբերվել է առաջին անգամ։

Տարրերի այսպիսի համադրությունը կարևոր է, քանի որ այն կապված է s-գործընթացի հետ՝ միջուկային ռեակցիաների շղթայի, որը տեղի է ունենում աստղերի ներսում դրանց էվոլյուցիայի ուշ փուլերում և հանգեցնում է ծանր տարրերի առաջացման։

Եթե մոլորակը ձևավորվել է երիտասարդ աստղային համակարգի սովորական նյութից, նման քիմիական կազմ սպասել պետք չէ։ Իսկ սա բնականորեն բացատրվում է այն սցենարով, որի դեպքում մոլորակը առաջացել է մահամերձ աստղի կողմից վերջերս արտանետված նյութից։

Որտեղից է առաջացել նոր մոլորակի համար սկավառակը

Այս վարկածն ունի լուրջ խնդիր․ մոլորակի ձևավորման համար անհրաժեշտ է նյութի սկավառակ, մինչդեռ միայնակ աստղը արտաքին շերտերը կորցնելիս դրանք արտանետում է գրեթե բոլոր ուղղություններով։ Նյութը պարզապես կցրվեր տիեզերքում՝ չձևավորելով բավարար խիտ կառուցվածք, որից կարող էին առաջանալ նոր մոլորակներ։

Հետազոտողները ենթադրում են, որ HS 0209+0832-ը կարող էր ունենալ ուղեկից աստղ։ Նրա ձգողականությունը կարող էր որսալ արտանետված նյութի մի մասը և պահել այն համակարգի շուրջ ուղեծրում։

Այսպես կարող էր առաջանալ նոր սկավառակ, որն արդեն հարստացած էր մահացած աստղի ներսում ստեղծված ծանր տարրերով։ Դրանից հետագայում կարող էր ձևավորվել երկրորդ սերնդի գազային հսկա մոլորակ։

Հենց այսպիսի սցենարի բարդությունն էլ կարող է բացատրել, թե ինչու նման մոլորակները պետք է հանդիպեն չափազանց հազվադեպ։

TESS-ը նկատել է հնարավոր գազային հսկայի

Լրացուցիչ ապացույց հետազոտողները ստացել են NASA-ի TESS տիեզերական աստղադիտակի օգնությամբ։ Դիտարկումները ցույց են տվել համակարգի պայծառության թույլ պարբերական փոփոխություններ՝ մոտ 4,4 օր պարբերությամբ։

Սիգնալը համապատասխանում է շատ մոտ ուղեծրում գտնվող խոշոր օբյեկտի առկայությանը՝ ենթադրաբար Յուպիտերի չափի գազային հսկայի։

Եթե սա իսկապես մոլորակ է, նրա դիրքը բացատրում է համակարգի ևս մեկ առանձնահատկություն։ Սպիտակ թզուկից այսքան փոքր հեռավորության վրա ուժեղ ճառագայթումը պետք է աստիճանաբար տաքացնի և քայքայի մոլորակի մթնոլորտի արտաքին շերտերը։

Արտահոսող նյութը կարող է հետո ընկնել սպիտակ թզուկի վրա։ Հենց այս գործընթացն էլ կարող է բացատրել նրա մթնոլորտում հայտնաբերված ծանր տարրերի անսովոր համադրությունը։

Առայժմ սա թեկնածու է, ոչ թե վերջնականապես հաստատված մոլորակ

Չնայած քիմիական և դիտողական հատկանիշների անսովոր համընկնմանը՝ հետազոտողները առայժմ խոսում են երկրորդ սերնդի մոլորակի թեկնածուի մասին։

Եթե հետագա դիտարկումները հաստատեն օբյեկտի գոյությունն ու նրա կապը HS 0209+0832-ի հետ, այս համակարգը կդառնա սպիտակ թզուկի շուրջ երկրորդ սերնդի մոլորակի առաջին հայտնի օրինակը։

Միևնույն ժամանակ հենց այս գաղափարը բացում է նման աշխարհներ որոնելու նոր եղանակ։ Փոխանակ անմիջապես դիտելու չափազանց խամրած մոլորակը պայծառ կամ կոմպակտ աստղային մնացորդի կողքին, աստղագետները կարող են որոնել այն նյութի քիմիական հետքերը, որը մոլորակը կորցնում է և որը հետո հասնում է սպիտակ թզուկին։

Եթե այս մեթոդն աշխատի, այլ սպիտակ թզուկների մթնոլորտներում կարող են հայտնաբերվել նմանատիպ քիմիական «հետքեր»՝ որպես իրենց աստղերի մահից հետո ծնված մոլորակների գոյության յուրօրինակ վկայություններ։