Աստղագետների միջազգային խումբը «Ջեյմս Ուեբ» (James Webb) տիեզերական աստղադիտակի (JWST) օգնությամբ նոր մանրամասներ է պարզել Արեգակնային համակարգից դուրս հայտնի ամենաէքստրեմալ մոլորակներից մեկի՝ WASP-121 b գերտաք Յուպիտերի մասին։ Այս մոլորակի վրա փչում են մինչև 18 000 կմ/ժ արագությամբ քամիներ, իսկ գիշերային կողմում կարող են տեղալ հալված մետաղների, սուտակների (ռուբինների) և շափյուղաների (սապֆիրների) անձրևներ։

Ինչ է իրենից ներկայացնում WASP-121 b-ն

Մոլորակն իր աստղի շուրջը պտտվում է չափազանց մոտ հեռավորության վրա. մեկ «տարին» այնտեղ տևում է ընդամենը 30,5 ժամ։ Հզոր մակընթացային ուժերի պատճառով աստղը դեֆորմացրել է մոլորակը՝ այն սֆերայից (գնդից) վերածելով ձգված «ֆուտբոլային» էլիպսոիդի։ WASP-121 b-ի ցերեկային կողմը շիկացած է մինչև այնպիսի ջերմաստիճաններ, որոնց դեպքում մետաղները գոլորշիանում են, իսկ գիշերային կողմը զգալիորեն ավելի սառն է։

Նոր տվյալներ JWST-ից

Մաքս Պլանկի աստղագիտության ինստիտուտի (Գերմանիա) գիտնական Սիրիլ Գապպի ղեկավարությամբ հետազոտողները վերլուծել են, թե ինչպես է փոխվում աստղի լույսը, երբ այն տարանցման (տրանզիտի) ժամանակ անցնում է մոլորակի մթնոլորտի միջով։ Սա թույլ է տվել առաջին անգամ ուսումնասիրել մոլորակի առավոտյան և երեկոյան սահմանների (տերմինատորների) միջև եղած տարբերությունները։

«Շնորհիվ JWST-ի դիտարկումների աննախադեպ որակի՝ այն մեզ այսօր տալիս է հեռավոր մոլորակների ամենամանրամասն պատկերները», — նշել է Սիրիլ Գապպը։

Արդյունքները ցույց են տվել, որ մոլորակի երեկոյան կողմը նկատելիորեն ավելի տաք է, քան առավոտյան կողմը։ Սա հաստատում է հզոր քամիների գոյությունը, որոնք ջերմությունը շիկացած ցերեկային կողմից տեղափոխում են գիշերային կողմ։

Մթնոլորտային առանձնահատկությունները

Տաք երեկոյան կողմում ջերմաստիճանը, ըստ ամենայնի, բավականաչափ բարձր է մթնոլորտի վերին շերտերում ջրի մոլեկուլները քայքայելու համար։ Ավելի զով առավոտյան կողմում կարող են ձևավորվել սիլիկատային հանքանյութերից կազմված ամպեր, թեև վերջնական հաստատման համար անհրաժեշտ են ավելի բարդ մոդելներ։

Ավելի վաղ «Հաբլ» (Hubble) աստղադիտակի օգնությամբ արված դիտարկումները ցույց էին տվել մոլորակի մթնոլորտից մագնեզիումի և երկաթի արտահոսք, իսկ Very Large Telescope-ի տվյալները վեր են հանել բարդ, բազմաշերտ քամիների հոսքեր և շիթային հոսանքներ, որոնք ընդգրկում են մոլորակի կեսը։

Բացահայտման նշանակությունը

Ըստ աշխարհագրական երկայնության մթնոլորտային փոփոխությունների վերլուծության նոր մեթոդիկան կարող է կիրառվել նաև այլ գերտաք մոլորակների նկատմամբ։ Սա աստղագետներին թույլ կտա համեմատել մթնոլորտային պայմանները ավելի մեծ թվով աշխարհների վրա և ավելի լավ հասկանալ, թե ինչ գործընթացներ են տեղի ունենում էքստրեմալ միջավայրում։

Կարճ ասած

«Ջեյմս Ուեբ» աստղադիտակը զգալի տարբերություններ է հայտնաբերել WASP-121 b գերտաք Յուպիտերի մթնոլորտում։ Մոլորակի երեկոյան կողմը նկատելիորեն ավելի տաք է առավոտյան կողմից՝ ջերմությունը տեղափոխող հզոր քամիների պատճառով։ Մոլորակի վրա կարող են տեղալ հալված մետաղների, սուտակների և շափյուղաների անձրևներ։ Նոր տվյալները օգնում են ավելի լավ հասկանալ նմանատիպ էկզոմոլորակների էքստրեմալ պայմանները և բարելավել դրանց մթնոլորտի մոդելները։ Հետազոտությունը հրապարակվել է Nature Astronomy ամսագրում։