ԱՄՆ-ի Հարավ-Արևմտյան հետազոտական ինստիտուտի (SwRI) աստղագետները Ջեյմս Ուեբի տիեզերական աստղադիտակի (JWST) օգնությամբ հայտնաբերել են Ուրանի նախկինում անհայտ արբանյակ՝ մեծացնելով մոլորակի հայտնի արբանյակների ընդհանուր թիվը մինչև 29: Նոր օբյեկտը, որը ստացել է S/2025 U1 ժամանակավոր անվանումը, դարձել է Ուրանի հայտնի ամենափոքր արբանյակը: Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են NASA-ի կայքում 2025 թվականի օգոստոսի 19-ին:

Ինչպե՞ս է հայտնաբերվել արբանյակը

Հայտնագործությունը տեղի է ունեցել 2025 թվականի փետրվարի 2-ին՝ Ջեյմս Ուեբի աստղադիտակի մերձակա ինֆրակարմիր տեսախցիկի (NIRCam) օգնությամբ կատարված դիտարկումների ժամանակ: Արբանյակը ֆիքսելու համար պահանջվել է տասը 40-րոպեանոց լուսանկարների շարք՝ երկար լուսաթողով, որոնք թույլ են տվել ընկալել օբյեկտից արտացոլված թույլ լույսը:

«Սա փոքր, բայց կարևոր գտածո է. նույնիսկ Voyager-2 տիեզերանավը, որը գրեթե 40 տարի առաջ թռավ Ուրանի կողքով, չկարողացավ այն նկատել», — ասել է հետազոտության ղեկավար Մարիամ Էլ Մութամիդը SwRI-ից:

S/2025 U1-ի տրամագիծը կազմում է ընդամենը մոտ 10 կմ, ինչը նրան դարձնում է չափազանց խամրած՝ նախորդ առաքելությունների, ներառյալ 1986 թվականին Voyager-2-ի թռիչքի ժամանակ հայտնաբերելու համար: JWST-ի բարձր զգայունությունը ինֆրակարմիր տիրույթում թույլ է տվել հայտնաբերել այս փոքրիկ օբյեկտը՝ չնայած նրա թույլ լուսավորվածությանը և Ուրանի օղակներին մոտ լինելուն:

Հատկություններ և ուղեծիր

Նոր արբանյակը գտնվում է Ուրանի կենտրոնից մոտ 56,000 կմ հեռավորության վրա՝ Օֆելիա (տրամագիծ՝ ~43 կմ) և Բիանկա (չափս՝ ~64×46 կմ) արբանյակների ուղեծրերի միջև: Նրա ուղեծիրը գրեթե շրջանաձև է և գտնվում է մոլորակի հասարակածային հարթությունում, ինչը վկայում է, որ արբանյակը ձևավորվել է իր ներկայիս դիրքի մոտ, այլ ոչ թե գրավվել է արտաքին տարածությունից:

«Ուրանը ռեկորդային թվով փոքր ներքին արբանյակներ ունի, և նրանց փոխազդեցությունը օղակների հետ խոսում է այս մոլորակի բարդ և խառնաշփոթ պատմության մասին: Նոր արբանյակը դեռ ավելի փոքր է և խամրած, քան նախկինում հայտնի բոլորն է, ինչը նշանակում է, որ համակարգը կարող է էլ ավելի բարդ լինել», — նշել է Մեթյու Թիսկարինոն SETI ինստիտուտից:

S/2025 U1-ը դարձել է Ուրանի փոքր ներքին արբանյակների համակարգի 14-րդ անդամը, որոնք պտտվում են մոլորակին ավելի մոտ, քան խոշոր արբանյակները, ինչպիսիք են Միրանդան, Արիելը, Ումբրիելը, Տիտանիան և Օբերոնը: Այս փոքր արբանյակները ակտիվորեն փոխազդում են Ուրանի օղակների հետ՝ ազդելով դրանց ձևի և կայունության վրա:

Հայտնագործության նշանակությունը

S/2025 U1-ի հայտնաբերումը ընդգծում է Ջեյմս Ուեբի աստղադիտակի յուրահատուկ հնարավորությունները Արեգակնային համակարգի արտաքին մասերի ուսումնասիրման համար: Նրա NIRCam ինֆրակարմիր տեսախցիկը թույլ է տալիս տեսնել օբյեկտներ, որոնք նախկինում աննկատ էին մնացել իրենց փոքր չափերի կամ լույսի թույլ արտացոլման պատճառով:

«Այս աստղադիտակը մեզ համար նոր հորիզոններ է բացում Արեգակնային համակարգի արտաքին մասերում: Եթե Voyager-2-ը 1986 թվականին մեզ առաջին անգամ ցույց տվեց Ուրանը մոտիկից, ապա այժմ, տասնամյակներ անց, Ջեյմս Ուեբի աստղադիտակը շարունակում է նրա առաքելությունը», — ավելացրել է Էլ Մութամիդը:

Նոր հայտնագործությունը նաև հաստատում է Ուրանի համակարգի բարդությունը, որտեղ արբանյակների և օղակների փոխազդեցությունը ստեղծում է դինամիկ և խառնաշփոթ միջավայր: Գիտնականները ենթադրում են, որ ապագայում կարող են հայտնաբերվել էլ ավելի փոքր արբանյակներ, որոնք թաքնված են մոլորակի օղակների մոտ:

Ի՞նչ է հաջորդը

Միջազգային աստղագիտական միությունը (IAU) մոտ ապագայում կընտրի S/2025 U1-ի պաշտոնական անվանումը: Հաշվի առնելով Ուրանի արբանյակների անվանակոչման ավանդույթը, նոր արբանյակը, ամենայն հավանականությամբ, կստանա Ուիլյամ Շեքսպիրի կամ Ալեքսանդր Պոուպի ստեղծագործությունների հետ կապված անուն:

Հետազոտողները նաև պլանավորում են շարունակել Ուրանի համակարգի ուսումնասիրությունը JWST-ի օգնությամբ՝

  • Հստակեցնելու S/2025 U1-ի ուղեծիրը և բնութագրերը:
  • Հայտնաբերելու այլ հնարավոր արբանյակներ, որոնք կարող էին աննկատ մնալ:
  • Ուսումնասիրելու փոքր արբանյակների փոխազդեցությունը Ուրանի օղակների հետ՝ դրանց էվոլյուցիան հասկանալու համար:

Հակիրճ…

Ուրանի 29-րդ արբանյակի՝ S/2025 U1-ի հայտնաբերումը դարձել է Ջեյմս Ուեբի աստղադիտակի ևս մեկ ձեռքբերումը, որը շարունակում է բացահայտել Արեգակնային համակարգի գաղտնիքները: Այս ընդամենը 10 կմ տրամագծով փոքրիկ օբյեկտը, որը գտնվում է Օֆելիայի և Բիանկայի ուղեծրերի միջև, ընդգծում է Ուրանի արբանյակային համակարգի բարդությունն ու խառնաշփոթ բնույթը: JWST-ի բարձր զգայունության շնորհիվ գիտնականները կարողացել են հայտնաբերել այն, ինչ խուսափել է Voyager-2-ից գրեթե 40 տարի առաջ: Առջևում սպասվում է նոր լուսնի անվան ընտրություն և հետագա հետազոտություններ, որոնք կարող են բացահայտել սառցե հսկայի և նրա շրջապատի մասին ավելի շատ մանրամասներ: