Առաջին անգամ պատմության մեջ տեխնոլոգիաները սպառնում են մոլորակին և մարդկությանը․ Արթուր Իշխանյան

Արհեստական բանականության հետ կապված տեխնոլոգիաներն այսօր զարգանում են ահռելի արագությամբ, և տարբեր երկրներ յուրովի փորձում են մոտեցումներ գտնել դրանց կարգավորման համար։ Բնական հարց է առաջանում. ինչու՞ է ընդհանրապես անհրաժեշտ շրջանակներ սահմանել այս ոլորտի համար։ Ինչու՞ է մարդկությունը, մի կողմից, ակտիվորեն ներդնում արհեստական բանականությունը, իսկ մյուս կողմից՝ վախեր ունի և ձգտում է սահմանափակել դրա զարգացումը որոշակի կանոններով։ Այս և շատ այլ հարցերի մասին «Բա իմացա՞ր» հաղորդաշարի եթերում խոսել է ակադեմիկոս-քարտուղար Արթուր Իշխանյանը։

Գիտության և տեխնոլոգիաների մասին հաղորդումների շարքի գործընկերն է «Team Telecom Armenia» ընկերությունը։

Կառավարման փոխանցում. գործընթաց, որն արդեն սկսվել է

Ըստ Իշխանյանի՝ մարդկությունը, աստիճանաբար և հաճախ իր համար գրեթե աննկատ, արդեն սկսել է իր գործունեության առանցքային ոլորտների կառավարումը փոխանցել արհեստական բանականությանը (ԱԲ)։ Խոսքը ոչ միայն առանձին մարդկանց կամ մասնագիտական խմբերի մասին է, այլև պետությունների և մարդկության՝ որպես ամբողջություն։

«Մենք քայլ առ քայլ կառավարման գործառույթները փոխանցում ենք արհեստական բանականությանը, և այսօր դա արդեն կայացած փաստ է», — նշում է նա։

Որպես ամենացայտուն և միևնույն ժամանակ ամենաանհանգստացնող օրինակներից մեկը, Իշխանյանը բերում է ռազմական ոլորտը։ Ժամանակակից հրթիռային համակարգերը, այդ թվում՝ գերձայնայինները, շարժվում են այնպիսի արագությամբ, որ մարդը ֆիզիկապես ի վիճակի չէ իրական ժամանակում որոշումներ կայացնել։ Դասական հիերարխիկ շղթան՝ սպառնալիքի հայտնաբերումից մինչև բարձրագույն մակարդակում որոշման կայացումը, չափազանց դանդաղ է։

«Մարդու կողմից որոշում կայացնելու համար անհրաժեշտ ժամանակը հաճախ գերազանցում է հրթիռի թռիչքի ժամանակը։ Արդյունքում, կառավարումն ինքնաբերաբար փոխանցվում է արհեստական բանականության վրա հիմնված համակարգերին, քանի որ միայն դրանք են ունակ բավականաչափ արագ արձագանքել», — բացատրում է նա։

Սակայն ԱԲ-ին կառավարման փոխանցումը տեղի է ունենում ոչ միայն ծայրահեղ իրավիճակներում։ Առօրյա կյանքում մարդիկ դա անում են կամավոր և նույնիսկ հարմարավետությամբ։ Իշխանյանը բերում է նավիգացիոն համակարգերի պարզ ու հասկանալի օրինակը։

«Մեզանից ոչ ոք չգիտի աշխարհի բոլոր փողոցները, չի կարող իրական ժամանակում հաշվի առնել խցանումները և ճանապարհային սահմանափակումները։ Մենք ապավինում ենք GPS-ին, որը գծում է երթուղին և փաստացի կառավարում մեր շարժումը։ Դա հարմար է, բայց ըստ էության, մենք կառավարումը փոխանցում ենք մեքենային», — ասում է նա։

Միաժամանակ, փորձագետը շեշտում է, որ տեխնոլոգիապես ամենազարգացած երկրներում, մասնավորապես Չինաստանում, կառավարման գործառույթների փոխանցման մասշտաբը զգալիորեն ավելի մեծ է։ Հենց այնտեղ է ամենից հստակ դրսևորվում որոշումները ալգորիթմներին պատվիրակելու միտումը։

Ի՞նչ կլինի, եթե արհեստական բանականությունն ինքնավար դառնա

Ըստ Իշխանյանի՝ առաջանում է սկզբունքորեն կարևոր և իսկապես անհանգստացնող հարց. ի՞նչ կլինի, եթե արհեստական բանականությունը սկսի ինքնուրույն գործել։

«Եթե արհեստական բանականությունը մի օր իրեն մարդու հետ համեմատի, ապա համեմատությունը մեր օգտին չի լինի։ Այն արդեն այսօր տիրապետում է հարյուրավոր լեզուների ու բարբառների, իսկ նրա գիտելիքների ծավալը միլիոնավոր անգամ գերազանցում է մարդկայինին», — նշում է նա՝ ընդգծելով, որ նման սցենարները գիտաֆանտաստիկայի ոլորտին չեն պատկանում։

Իշխանյանը հիշեցնում է. դեռևս 2016 թվականին առաջատար գիտնականների և գործարարների մի խումբ, որոնց թվում էին Սթիվեն Հոքինգը, Իլոն Մասկը և Նոբելյան մրցանակի ապագա դափնեկիրները, ովքեր կանգնած էին արհեստական բանականության զարգացման ակունքներում, հրապարակայնորեն զգուշացրեցին ԱԲ-ի անվերահսկելի աճի պոտենցիալ սպառնալիքի մասին։

«Այդ նամակում ուղղակիորեն ասվում էր. մարդկությունն այսօր առերեսվում է իր պատմության ամենավտանգավոր պահի հետ։ Սա նրանց ձևակերպումն էր», — ընդգծում է նա։

Դիմումի հեղինակներն այդ ժամանակ կառավարություններին կոչ արեցին ստեղծել արհեստական բանականության զարգացումը վերահսկելու և կարգավորելու մեխանիզմներ։ Ըստ Իշխանյանի՝ այդ զգուշացումներն այսօր առանձնահատուկ արդիական են հնչում, մանավանդ որ վերջերս, նրա խոսքով, Չինաստանի նախագահը հանդես է եկել արհեստական բանականության հարցերով միջազգային խորհուրդ ստեղծելու նախաձեռնությամբ։

Միաժամանակ, փորձագետն ընդգծում է, որ վտանգը երկակի բնույթ ունի։ Մի կողմից, գոյություն ունի համակարգային ռիսկ՝ ԱԲ-ի ինքնավար գործելու հնարավորությունը։ Մյուս կողմից՝ ոչ պակաս իրական է տեխնիկական խափանումների սպառնալիքը։

«Եթե, օրինակ, միջուկային հրթիռների կառավարման համակարգը պարզապես շարքից դուրս գա և սկսի քաոսային գործել, դա արդեն ակնհայտ և անմիջական վտանգ է», — ասում է նա։

Իշխանյանի կարծիքով, հատուկ մտահոգություն է առաջացնում այն հեռանկարը, որ GPT-ի նման համակարգերը կկարողանան ինքնուրույն նախագծել և ստեղծել իրենց հաջորդ սերունդները՝ այնպիսի տրամաբանությամբ և սկզբունքներով, որոնք մարդուն արդեն մինչև վերջ պարզ չեն լինի։

Ավելի շատ հարցեր, քան պատասխաններ

Այս ֆոնին, մարդկության և գիտության առջև այսօր դրված գլխավոր հարցը ձևակերպվում է չափազանց կոշտ. ի՞նչ անել հետո։ Իշխանյանն ընդգծում է, որ ԱԲ-ն գիտության արդյունք է, և միայն գիտությունն է ունակ պատասխաններ տալ դրա հետ կապված մարտահրավերներին։

Նրա խոսքով, չնայած առաջատար գիտական ամսագրերում ակտիվ հետազոտություններին, հրապարակումներին և քննարկումներին, մարդկությունը դեռևս գտնվում է միայն հարցերի դրման փուլում։

«Այսօր մենք ավելի շատ հարցեր ունենք, քան պատասխաններ», — ասում է նա։

Գիտնականի կարծիքով, այս հարցն առավել արդիական է Հայաստանի համար․ միայն զարգացնելով գիտությունը մենք ապագայի շանս ունենք, հակառակ դեպքում տանուլ կտանք։ Այդ իսկ պատճառով նա կոչ է անում կառավարությանը և գիտական հանրությանը ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել գիտությանը, և արդիականացնել հետազոտական ոլորտները։