Գիտություն առանց սահմանների. ինչպե՞ս է PMI Science-ը կառուցում նորարարությունների ապագան Հայաստանում

Հայաստանը վաղուց հայտնի է որպես ուժեղ գիտական դպրոց ունեցող երկիր, բայց վերջին տարիներին այն դուրս է գալիս նոր մակարդակի և դառնում համաշխարհային նորարարական շղթաների մաս։ Վառ օրինակներից է PMI Science կենտրոնը, որը բացվել է 2018 թվականին և վերջերս ընդլայնվել Ինժեներական քաղաքում։ Սա ոչ միայն լաբորատորիա է, այլև Philip Morris International-ի չորս գլոբալ R&D հաբերից մեկը, որը սպասարկում է 180 երկիր։

Ինչո՞վ է ապրում կենտրոնն այսօր, ի՞նչ նախագծեր են տարվում այնտեղ և ինչպե՞ս է դա ազդում հայկական գիտության վրա։ Այս ամենի մասին NEWS.am Tech-ը զրուցել է Philip Morris Armenia-ի կորպորատիվ կապերի մենեջեր Վիկտորյա Պողոսյանի հետ՝ Silicon Mountains 2025-ի շրջանակներում։

Գլոբալ ցանց, տեղական ինտելեկտ

Philip Morris International-ն ունի չորս հետազոտական կենտրոն՝ գլխավորը Շվեյցարիայում, մեկը Չինաստանում, մեկը Իտալիայում, չորրորդը՝ Երևանում։ Հենց այստեղ է գտնվում ողջ տրանսնացիոնալ ընկերության մաթեմատիկական գերազանցության կենտրոնը։

Ինչպես նշել է Վիկտորիա Պողոսյանը, աշխատանքն այստեղ բազմակողմանի է՝ նյութերի և աերոզոլների լաբորատորիաներ, արագ նախատիպավորում, կրթական ծրագրեր մագիստրատուրայով և գիտական համագործակցություններով։ Առանձնահատուկ առանձնանում են երկու ուղղություններ։ Առաջինը՝ արհեստական բանականությունը։ Հայկական թիմը ստեղծում է ալգորիթմներ, որոնք օպտիմալացնում են ընկերության գլոբալ գործընթացները։ Երկրորդը՝ «արագ նախատիպավորումը» (rapid prototyping). գաղափարից մինչև աշխատանքային նմուշ՝ ընդամենը օրերի ընթացքում։

Ինչո՞ւ Հայաստանը։ Որովհետև այստեղ կա հիմք, ներուժ և տաղանդավոր գիտնականներ՝ հատկապես երիտասարդների շրջանում։ Ընկերությունը ակտիվորեն աշխատում է, որպեսզի այդ մարդիկ մնան գիտության մեջ և շարունակեն զարգանալ հայրենիքում։

Գրանտները՝ որպես մեկնարկային հարթակ

2025 թվականին կենտրոնը EAF-ի հետ միասին տրամադրել է 15 Faculty Research գրանտ։ Մասնակիցներին առաջարկվում են թեմաներ քիմիայի, ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի, նյութերի ոլորտներում։ Գիտական թիմերը մշակում են լուծումներ, լավագույնները գնահատվում և ներդրվում են։ Ինչպես նշել է Վիկտորիա Պողոսյանը, կարևոր է հասկանալ, որ գիտելիքները չեն «փակվում»՝ դրանք մնում են բաց մատչելիության մեջ։

Սա մեկուսացված աշխատանք չէ։ Կենտրոնը համագործակցում է համալսարանների, ինստիտուտների, միջազգային հիմնադրամների հետ։ Հիմնական գաղափարը՝ ստեղծել կենդանի էկոհամակարգ, որտեղ գաղափարները շրջանառվում են, զարգանում, ծնում նոր նախագծեր։ Մեկ գրանտ → արտոնագիր → արտադրանք → հաջորդ գաղափար։ Շղթայական ռեակցիա։

Գլոբալ ցանցը ավելացնում է արագություն՝ հայ գիտնականները անմիջապես միանում են գործընկերներին Շվեյցարիայում կամ Չինաստանում։ Ուսանողների և ասպիրանտների համար սա իրական միջազգային փորձ է առանց երկրից դուրս գալու անհրաժեշտության։

Ինժեներական քաղաքը՝ ծառայություններից դեպի արտադրանքներ

Վերջերս կենտրոնը բացել է նոր հաբ Ինժեներական քաղաքում՝ կենտրոնանալով էլեկտրոնիկայի, նյութերի և նախատիպերի վրա։ Ինչպես նշել է Վիկտորիա Պողոսյանը, սա կարող է դառնալ շրջադարձային պահ Հայաստանի համար՝ անցում IT-աութսորսինգից դեպի սեփական արտադրանքների ստեղծում՝ բարձր ավելացված արժեքով։

Ընկերությունը փոխանցում է սարքավորումներ քաղաքի ռեզիդենտներին՝ 3D-տպիչներ, թեստերներ, վերլուծիչներ՝ ազատ մատչելիությամբ։ Արագ նախատիպավորումը կարևոր է՝ թույլ է տալիս ստուգել գաղափարը գործնականում՝ նախքան միլիոններ ծախսելը մշակման վրա։

Ամեն ինչ մեկ հարկի տակ՝ R&D կենտրոններ, ստարտափեր, համալսարաններ։ Գիտելիքների փոխանակում, համատեղ նախագծեր, ռեսուրսների մատչելիություն։ Ընկերության ներկայացուցչի խոսքով՝ արդեն երևում են առաջին արդյունքները՝ տեղական թիմերը սկսում են ստեղծել ոչ թե պատվերով կոդ, այլ մասշտաբային արտադրանքներ։

Silicon Mountains՝ որտեղ ծնվում են գաղափարները

Վիկտորիա Պողոսյանի խոսքով՝ Silicon Mountains-ի նման միջոցառումները ոչ միայն կոնֆերանս են, այլև կամուրջ։ Պետություն, բիզնես, գիտություն, ուսանողներ՝ նման միջոցառումները բոլորին հավաքում են մեկ սեղանի շուրջ։ Միջազգային սպիկերները կիսվում են փորձով, տեղականները՝ հարմարեցնում տեղական իրականությանը։

Գլխավորն այստեղ երկխոսությունն է՝ հենց քննարկումներում, վեճերում, պատահական հանդիպումներում ծնվում են նոր նախագծեր։ Պողոսյանի կարծիքով՝ նման միջոցառումները պետք է ավելի հաճախ անցկացնել՝ դրանք ցույց են տալիս միտումները, մոտիվացնում երիտասարդությանը և գործարկում համագործակցության շղթաներ։

Ի՞նչ հետո. Հայաստանը գլոբալ գիտության մեջ

PMI Science-ը Հայաստանում օրինակ է, թե ինչպես գլոբալ խաղացողը կարող է ուժեղացնել տեղական էկոհամակարգը։ ԻԲ-ից մինչև նախատիպեր, գրանտներից մինչև բաց լաբորատորիաներ՝ այս ամենը ոչ միայն ընկերության արտադրանքի, այլև երկրում գիտության զարգացման մասին է։

Հայաստանի համար սա հնարավորություն է՝ անցնել կատարողի դերից դեպի ստեղծողի։ Նման կենտրոններով, բացությամբ և տաղանդներով երկիրը կարող է դառնալ ոչ թե ծայրամաս, այլ գլոբալ նորարարական ցանցի լիիրավ հանգույց։ Ճանապարհը բաց է՝ գլխավորն այն շարունակելն է։