Գնաճ, փոխարժեք և կապիտալի ազատ հոսք՝ «անհնարին երրորդությո՞ւն». հարցազրույց ԿԲ ներկայացուցչի հետ

Դրամավարկային քաղաքականություն մշակելիս Կենտրոնական բանկը հենվում է սահմանված նպատակների վրա, և նրա գլխավոր խնդիրը գների կայունությունն ապահովելն է, ինչը նշանակում է գնաճի՝ գործնականում զրոյական մակարդակ։ Դա, իր հերթին, իրական կյանքում վկայում է գնաճի դրական ցուցանիշի մասին։ Դրա մասին Economix հաղորդաշարի ժամանակ նշել է ՀՀ Կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականության վարչության պետ Հայկ Ավետիսյանը։

Ընդսմին, զարգացած երկրներում 2% գնաճը համարվում է կայունին մոտ, զարգացող երկրներում այս ցուցանիշը փոքր-ինչ ավելի բարձր է։

 Ի՞նչ գործոններ է հաշվի առնում ՀՀ կենտրոնական բանկը դրամավարկային քաղաքականություն վարելիս

2025 թվականից Խորհրդարանը ՀՀ կենտրոնական բանկի գնաճի թիրախը սահմանել է 3%, այն դեպքում, երբ 2006-2024 թվականներին այդ ցուցանիշը կազմել է 4%:

Թիրախի սահմանման տարրն առնչվում է նաև ՊԵԿ աշխատակազմի հաշվարկներում առկա վիճակագրական սխալմունքին։

2008 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից հետո զարգացած երկրների համար Ճապոնիայի ճակատագրից խուսափելը մարտահրավեր էր, որտեղ պահանջարկն ու ներդրումները շարունակաբար ձգձգվում էին, իսկ տնտեսությունը մշտական ​​գնաճի ծուղակում էր: Փորձագետները դրա ելքը տեսնում էին գնաճի թիրախային մակարդակի բարձրացման, ապագայի համար բնակչության շրջանում գնաճային ակնկալիքներ ստեղծելու մեջ, ինչը խթանում է ապրանքների պահանջարկը ներկա պահին։

Սակայն Հայաստանում իրականությունը հակառակն է: Մեր և մյուս զարգացող երկրների խնդիրն այն է, որ նրանք «վախենում» են գնաճային երևույթներից։ Սակայն չի բացառվում, որ այդ երկրներում գնաճի նպատակային ցուցանիշը ապագայում նույնպես կարող է մոտենալ 2%-ին։

Գնաճի նպատակային մակարդակը Կենտրոնական բանկի համար կողմնորոշիչ է դրամավարկային քաղաքականությանն առնչվող որոշումներ ընդունելիս՝ երեք տարվա ընթացքում գնաճն այս ցուցանիշին մոտեցնելու նպատակով։ Մենք հասարակությանն ազդանշան ենք ուղարկում, որ անկախ նրանից՝ վա՞տ գնաճային միջավայրում ենք հայտնվելու, թե՞ լավ, Կենտրոնական բանկը մտադիր է հասնել այդ ցուցանիշին։

2006 թվականից մինչև 2024 թվականը, երբ Հայաստանում նպատակային ցուցանիշը 4% էր, միջին ցուցանիշը կազմում էր 3,9%։ Այդ առումով Կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականությունը կատարել է իր խնդիրը։ Դա այն գործոններից մեկն էր, որը մեզ դրդեց նպատակային ցուցանիշը վերանայել դեպի նվազեցում:

Դրամավարկային քաղաքականության ձևավորման ընթացքում ուսումնասիրվում են գնաճի վրա անդրադարձող ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին գործոնները, ներառյալ՝ հարկաբյուջետային քաղաքականությունը, բանկերի վարքագիծը և վերջիններիս վարկավորման քաղաքականությունը։

Դրանից հետո մենք փորձում ենք հասկանալ, թե գնաճային միջավայրը որ ուղղությամբ կարող է ընթանալ։ 2024 թվականին փոխեցինք մեր մոտեցումը՝ հաշվի առնելով, որ ամբողջ աշխարհում մեծ անորոշություն է։ Ներկայում դիտարկվում են իրադարձությունների զարգացման բոլոր հնարավոր սցենարները, այնուհետև դրանք զտվում են, և 15-20 սցենար հասնում է Կենտրոնական բանկի խորհրդի մակարդակով քննարկումների փուլ։

Թե որ սցենարներից պետք է հրաժարվել և որոնք ընդունել որպես մեկնակետ, վերջնականապես որոշում են Կենտրոնական բանկի խորհրդի անդամները։ Այդ բոլոր սցենարներն ուղղված են գնաճի նպատակներին հասնելու ճանապարհին հնարավոր բոլոր ռիսկերի կառավարմանը։ Ընդ որում, որոշումներն ընդունվում են՝ հաշվի առնելով նաև ցնցումները։  

Կառավարությունը բյուջեի նախագծում պահուստային ֆոնդ է հատկացնում, որը նախատեսված է ցնցումների կառավարման համար։ Համակարգման առումով ԿԲ-ն ակտիվորեն համագործակցում է գործադիր իշխանության գործընկերների հետ։ Դա կարող է տարբեր տնտեսական երևույթներին առնչվող մեկնաբանություններին ու գնահատականներին վերաբերել։ Կենտրոնական բանկը հաշվի է առնում հարկաբյուջետային քաղաքականությունը, իսկ կառավարությունը հաշվի է առնում Կենտրոնական բանկի դրամավարկային քաղաքականությունը, ներառյալ՝ նպատակային մակարդակը։

Ինչպե՞ս է վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքն անդրադառնում առևտրային բանկերի վարկավորման տոկոսադրույքների վրա

Վերաֆինանսավորումն այն իրացվելիության գինն է, որը Կենտրոնական բանկը տրամադրում է բանկերին։ Այլ հարց է, թե ինչպես է այդ գինը փոխանցվում բանկերին ու նրանց առաջարկած ապրանքներին։

Կարող են լինել բանկեր, որոնց գործունեությունը միայն աննշան կախում ունի իրացվելիությունից, ուստի այս գինը քիչ դեր է խաղում ծախսերի կառուցվածքում: Սակայն հնարավոր է նաև հակառակ իրավիճակը։

Շատ բան կախված է նաև պահանջարկից: 2023 և 2024 թվականներին վարկային ապրանքների մեծ պահանջարկ առաջացավ՝ անկախ դրույքաչափերից, հատկապես հիփոթեքային և շինարարական վարկավորման ոլորտներում։

Իսկ բարձր պահանջարկը լրացուցիչ ռիսկեր է ստեղծում, քանի որ հայտնվում են բանկին անհայտ նոր հաճախորդներ, ուստի բանկը փոխհատուցում է պահանջում։

2023 թվականի երկրորդ կիսամյակից մենք ցածր գնաճային միջավայրում ենք և փորձում ենք հասկանալ՝ դա պայմանավորված է պահանջարկի պակասո՞վ, թե՞ այլ բանով։

Պարզվել է, որ չարտահանվող ծառայությունների ոլորտում 2023 թվականին բավականին բարձր՝ 6-7% գնաճ է արձանագրվել, իսկ 2024 թվականին՝ 4%: Միաժամանակ սպառողական (2023 թվականին՝ 10% և 2024 թվականին՝ 7%) և ոչ սպառողական ապրանքների գծով զգալի գնանկում է գրանցվել։

Ստացվում է, որ մենք ունեինք բարձր պահանջարկ ունեցող գնաճային միջավայր, մյուս կողմից, ներկրվող ապրանքների մասով գնաճն իջնում ​​էր։

Կենտրոնական բանկի խնդիրն է վերջինիս կայունացմամբ լուծել պահանջարկով պայմանավորված գնաճի խնդիրը, որպեսզի արտաքին գործոնները ճշգրտելուց հետո հանկարծ չհայտնվենք 7 տոկոս պահանջարկ ունեցող միջավայրում։

Վերջին ամիսներին գնաճն արագացել է՝ հասնելով 2,5%-ի։ Ծառայությունների ոլորտի մասով մենք մոտ ենք 3%-ի թիրախին, մինչդեռ ներմուծվող ապրանքների դեպքում բարձր գնաճային ֆոն կա։

2022 թվականին մենք բախվեցինք մի խնդրի, որը կարելի է մասամբ ցնցող անվանել:

Մասնավորապես, ծառայությունների ոլորտը շահեց դրական փոփոխություններից, մինչդեռ շատ այլ ոլորտներ այդ փոփոխություններն իրենց մաշկի վրա չէին զգում, բայց ճանապարհ էին փնտրում դրա համար։

Մենք այն ժամանակ արդեն խոսում էինք դրվագային քաղաքականության անհրաժեշտության մասին, որը կառավարության իրավասության տակ է։ Նախարարների կաբինետի ընտրության խնդիրն է. հավելյալ հարկեր սահմանել այն ոլորտների վրա, որոնք դրական միտումներ են ունեցել, միջոցները բաշխել մնացած ոլորտների միջև և հավասարակշռել իրավիճակը կամ ամեն ինչ թողնել այնպես, ինչպես կա։

Կենտրոնական բանկը երբեք որևէ գործողություն չի ձեռնարկում ֆինանսական շուկայում արժույթի տատանումների թելադրանքով

Կենտրոնական բանկի գործողությունների տրամաբանությունը չի ներառում արժույթի տատանումների գործոնը։ Այդ իսկ պատճառով մենք երբեք որևէ գործողություն չենք ձեռնարկում ֆինանսական շուկայում: Եթե ​​բնական երևույթների արդյունքում արժույթը պետք է ռեվալվացիայի ենթարկվի կամ արժեզրկվի, ուրեմն այդպես էլ պետք է լինի։

Պետք է հաշտվել դրա հետ:

Ֆինանսական շուկայում գործառնությունները կապված են ոչ թե արժույթների, այլ՝ ֆինանսական շուկայի բնականոն գործունեության կարգավորման հետ:

Կենտրոնական բանկը միջամտում է այն ժամանակ, երբ արժույթը կուտակվում է բնակչության մի մասի մոտ, շուկան «մարում» է և բնականաբար չի գործում։ Նման դեպքում ԿԲ-ն միջամտում է և արժույթը «բաշխում» նրանց, ովքեր դրա կարիքն ունեն կամ՝ գնում է ավելցուկ ունեցողներից։

Ինչ վերաբերում է արտարժույթի շուկայի ռիսկերին, դա նորմալ երևույթ է ամբողջ աշխարհում։ Մենք դրա վրա անմիջական ազդեցություն չունենք։

Անդրադառնալով արտարժույթի գնմանը՝ պետք է ասել, որ այստեղ ԿԲ-ն ընտրության առաջ է կանգնած. նա ընտրում է կա՛մ գնաճը կարգավորելու տարբերակը, կա՛մ փոխարժեքը։

Երբ կենտրոնական բանկերը փորձում են կարգավորել երկու ուղղությունները միաժամանակ, նրանք հայտնվում են կա՛մ արժութային, կա՛մ հիպերինֆլյացիոն ճգնաժամի մեջ: Կամ էլ՝ պետք է փակել օտարերկրյա կապիտալի մուտքը երկիր։ Տեսականորեն սա կոչվում է անհնարին երրորդություն:

Գործնականում մենք կարող ենք կիրառել այս երեք գործիքից միայն երկուսը:

ՀՀ Կենտրոնական բանկը դեռ 1997 թվականին ընտրություն կատարեց՝ հօգուտ գնաճի կարգավորման և կապիտալի ազատ հոսք ունենալու։ Սա նշանակում է, որ արժույթների ռիսկերը մնում են շուկայի մասնակիցների մոտ: Դա նորմալ է, քանի որ արժութային շուկային բախվում է հասարակության միայն մի մասը, մինչդեռ գնաճին բախվում է ամբողջ հասարակությունը։

Մրցակցությունն առևտրային բանկերի միջև

Ֆինանսական շուկայում մրցակցությունը Կենտրոնական բանկի գործունեության կարևոր մասն է: Այդ առումով Հայաստանում խնդիրներ չկան. բանկերի միջև մրցակցություն կա:

Ֆինանսական հաստատությունները մրցակցությունը մատնանշում են իբրև կարևոր գործոն՝ ապրանքի (ավանդի կամ վարկի) գինը սահմանելիս: Ընդսմին, վերջին տարիներին ամբողջ բանկային հատվածում բարձր պահանջարկը հանգեցրել է բոլոր բանկերի նմանատիպ վարքագծին։ Միաժամանակ, Կենտրոնական բանկը խստորեն հետևում է, որ մենաշնորհային երևույթները բացառվեն։

Շուկայում օտարերկրյա կապիտալով նոր խաղացողների ի հայտ գալը շատ կարևոր է, քանի որ կապված է նոր գիտելիքների, կառավարման եղանակների և տեխնոլոգիաների հետ։ Սա դրական երևույթ է։ Ինչ վերաբերում է HSBC-ի՝ հայկական շուկան լքելու որոշմանը՝ դա կապված է գլոբալ մակարդակով նրանց որոշումների հետ և կոնկրետ Հայաստանին չի առնչվում։ Եթե ​​սա առնչվեր միայն Հայաստանին, ինչ խոսք, մտահոգվելու առիթ կլիներ։

Միաժամանակ աճում են մարտահրավերները՝ ֆինանսական կայունության առումով։ Շուկայում ֆինանսական լուրջ ներուժ ունեցող խաղացողների ի հայտ գալը ֆինանսական կայունության ավելի լուրջ մոտեցումների հիմք է ստեղծում։