Ձեր տվյալները` նրանց փողը. Վարկ առանց վարկառուի իմացության

Համացանցը բացել է նոր հնարավորությունների աշխարհ, բայց դրա հետ մեկտեղ գալիս է մի վտանգ, որը չի կարելի անտեսել: Հայաստանում կիբերհանցագործներն ակտիվացել են, և այժմ նրանց թիրախը ոչ թե ֆինանսական ինստիտուտներն են, այլ սովորական քաղաքացիները։ Առցանց վարկավորման խարդախության դեպքերն օրեցօր նոր մասշտաբներ են ձեռք բերում, երբ հանցագործներն օգտագործում են մարդկանց տվյալները՝ նրանց անունով վարկեր վերցնելու համար՝ մարդկանց թողնելով պարտքեր, որոնց մասին նրանք հաճախ նույնիսկ չեն էլ կասկածում: Այս սպառնալիքը ժամ առ ժամ աճում է և արդեն իսկական մարտահրավեր է դառնում երկրում անձնական տվյալների անվտանգությանը։

Թվային թակարդներ. ինչպիսի՞ կիբերհանցագործություններ են աճում Հայաստանում

Փորձագետների կարծիքով՝ նման հանցագործությունների ավելի քան 99%-ը ներառում է քաղաքացիների անձնական տվյալների և փողերի մանիպուլյացիա, մինչդեռ հանցագործներն ավելի հաճախ են օգտագործում ժամանակակից թվային տեխնոլոգիաները և սոցիալական ինժեներությունը՝ իրենց նպատակներին հասնելու համար:

Այսպես, տեղեկատվական անվտանգության փորձագետ և CyberHUB-AM-ի համահիմնադիր Արթուր Պապյանն ուշադրություն է հրավիրում այն բանի վրա, որ չնայած կրիպտոարժութային սխեմաների նման խարդախությունների թվացյալ նորամուծությանը, ըստ էության, խոսքը նույն սխեմաների մասին է, որոնք հայտնվում են որոշակի հաճախականությամբ՝ փոփոխվելով միայն դետալներում։ Նա բացատրում է. «Չնայած մենք տեսնում ենք պոպուլյար թեմաների մեծ օգտագործում, ինչպիսիք են կրիպտոարժույթները և առցանց ներդրումները, այս սխեմաներն  իրականում նման են նախկինում տեսածներին: Հանցագործները միշտ նոր ուղիներ են փնտրում խաբելու համար, բայց էությունը մնում է նույնը»։

Վերջին տարիների ամենաակտուալ երևույթներից մեկը «ռոմանտիկ խարդախություններ» ի հայտ գալն է։ Այստեղ հանցագործները տարբեր երկրներից, այդ թվում՝ Ռուսաստանից և Ուկրաինայից, սկսում են վիրտուալ ծանոթություններ Հայաստանի քաղաքացիների հետ, իսկ հետո մանիպուլյացիաների և վստահության ձևավորման միջոցով ստեղծում են ռոմանտիկ հարաբերությունների պատրանք։ Սակայն, ամեն ինչ ավարտվում է խաբեությամբ, որտեղ զոհերը հայտնվում են ֆինանսական սխեմաների մեջ: Այս երեւույթն ակտիվորեն զարգանում է, ինչը հաստատում են մասնագետները։

Կենտրոնական բանկի խարդախությունների կանխարգելման վարչության պետ Մարիամ Թովմասյանը մատնանշում է խարդախության մեկ այլ շատ տարածված ձև՝ ֆիշինգը։ «Խարդախներն ավելի ու ավելի են օգտագործում կեղծ հղումներ ֆինանսական հաստատությունների անունից՝ խնդրելով զոհերին սեղմել դրանց վրա՝ իբր վարկ ստանալու թույլտվություն ստանալու համար: Միևնույն ժամանակ, հանցագործները ստանում են ոչ միայն անձնական տվյալներ, այլ նաև մոբայլ բանկերի գաղտնաբառերը, ինչը նրանց հնարավորություն է տալիս օգտվել տուժողի դրամական միջոցներից»,- պարզաբանում է Թովմասյանը։ Պատահում է նաև հակառակ իրավիճակը, երբ բանկի անունից զանգահարում են խարդախները՝ հավաստիացնելով, որ անձի անունով վարկ է վերցվել և այն չեղարկելու համար պահանջում են տրամադրել տվյալներ՝ դրանով իսկ մուտք ունենալով քաղաքացիների անձնական տվյալներ։

Կենտրոնական բանկի ռիսկերի գնահատման բաժնի վերլուծաբան Վլադիմիր Քառյանը պնդում է, որ Հայաստանում դեպքերը դասական տեսքով կիբերհանցագործություններ չեն, այլ բարձր տեխնոլոգիաների կիրառմամբ ֆինանսական խարդախություններ։ «Բոլոր խարդախությունները, որոնք մենք հայտնաբերում ենք, ունեն ինժեներական բաղադրիչներ, բայց դրանք խարդախություններ են, որտեղ հարձակվողները չեն փորձում կոտրել բանկային համակարգերը: Առնվազն վերջին երեք տարիներին հենց բանկային համակարգերի վրա հարձակումների դեպքեր չեն գրանցվել, հանցագործների թիրախ են դառնում հենց հասարակ քաղաքացիները։ Սա միտում է, որն արդիական է մնալու ապագայում»,- ավելացնում է Քառյանը։

Այսպիսով, հանցագործները շարունակում են օգտագործել քաղաքացիներին խաբելու տարբեր մեթոդներ, ինչն անձնական տվյալների պաշտպանությունն էլ ավելի հրատապ խնդիր է դարձնում Հայաստանում թվային աշխարհի բոլոր մասնակիցների համար։

Փոքր տոկոսադրույքներ, մեծ հետևանքներ. ինչպես է խարդախությունն ազդում իմիջի վրա

Վերջին տարիներին առցանց վարկավորման զարգացումով Հայաստանում ի հայտ են եկել բազմաթիվ առցանց հարթակներ, որոնք գործում են ավանդական բանկերից անկախ՝ սպառողներին առաջարկելով արագ և հեռավար վարկեր ստանալու հարմարավետություն: Այս միտումն արագորեն տարածվում է, և արդեն սպառողական վարկերի մոտ 50%-ը տրամադրվում է ինտերնետի միջոցով։ Սակայն, չնայած այս ոլորտի տպավորիչ աճին, խարդախության հետ կապված խնդիրներն իրենց երկար սպասեցնել չտվեցին: Մարիամ Թովմասյանն ընդգծում է, որ թեև առցանց վարկավորման ժամանակ խարդախության տոկոսը կազմում է տրամադրված վարկերի ընդհանուր թվի ընդամենը 0,1%-ը, սակայն այս դեպքերը Կենտրոնական բանկի ուշադրության կենտրոնում են։

Կենտրոնական բանկի բիզնես պրակտիկայի վերահսկողության վարչության պետ Արթուր Դավթյանը հավելում է, որ խնդիրը չի սահմանափակվում միայն անձնական տվյալների փոխանցմամբ. «Քաղաքացիները գնալով ավելի հաճախ են դիմում վարկերի համար հեռակա կարգով՝ բջջային հավելվածների կամ առցանց բանկինգի միջոցով՝ առանց ուղղակիորեն բանկերի հետ կապվելու։ Սա զգալիորեն հեշտացնում է գործընթացը, բայց նաև մեծացնում է ռիսկերը: Հիմնական սպառնալիքը ոչ միայն տվյալների արտահոսքն է, այլ նաև այն, որ խարդախները կարող են օգտագործել այս տվյալները հետագա խարդախության համար: Կարևոր է հասկանալ, որ խոսքը ոչ միայն անձնագրային տվյալների մասին է, այլ նաև ձեր ֆինանսական դրամապանակներին և հաշիվներին հասանելիություն ապահովելու մասին, որոնք այս կամ այն կերպ տրամադրվում են խարդախներին»,- պարզաբանում է Դավթյանը։

Միաժամանակ, փորձագետներն ընդգծում են, որ թեև խարդախ վարկերի տոկոսը փոքր է, սակայն դրանց պատճառած վնասը կարող է չափազանց զգալի լինել։ Սա էական ազդեցություն ունի ֆինանսական հաստատությունների և ընդհանրապես ֆինանսական գործիքների նկատմամբ վստահության վրա:

Արժե դանդաղել

Հայաստանում առցանց վարկավորումը սկսեց ակտիվորեն զարգանալ համաճարակի ժամանակ, երբ մարդիկ հնարավորություն չունեին անձամբ այցելել բանկ, և նման համակարգը դարձավ արագ և հարմար մեխանիզմ, հիշում է Պապյանը։ Մեր օրերում վարկ կարելի է ստանալ հաշված րոպեների ընթացքում, սակայն, չնայած բոլոր հարմարություններին, փորձագետը մատնանշում է դանդաղելու անհրաժեշտությունը։

«Նույնիսկ դեպքերի 0.1%-ը կարող է էապես ազդել բանկային համակարգի իմիջի վրա։ Երբ դրանց մասին գրվում է լրատվամիջոցներում և քննարկվում սոցիալական ցանցերում, դա բացասական էֆեկտ է ստեղծում՝ խաթարելով վստահությունն ընդհանուր համակարգի նկատմամբ։ Հանրային տարածքում գործերի քննարկումը ընդհանուր անկայունության զգացում է ստեղծում ֆինանսական գործարքների ոլորտում։ Մարդիկ սկսում են կասկածել քարտերի և բանկային ծառայությունների անվտանգությանը»,- ընդգծեց նա։

Սա դրդում է գործընթացը դանդաղեցնելու անհրաժեշտության: Նախկինում մենք դիմում էինք ստանում, հաճախորդին էլեկտրոնային փոստով հաստատող նամակ էր ուղարկվում, սակայն վարկ ստանալու համար մարդիկ պարտավոր էին անձամբ այցելել բանկ։ «Այո, դա զգալիորեն կդանդաղեցնի գործընթացը։ Բայց համաճարակ չկա, ուստի բանկ այցելելու խնդիր չկա»,- ասաց նա։ Այս մեխանիզմը կօգնի նվազագույնի հասցնել խարդախության ռիսկերը, միևնույն ժամանակ, էական ազդեցություն չունենալով բանկերի եկամտի վրա, քանի որ այդ վարկերի տոկոսն էական դեր չի խաղում վարկային պորտֆելի ընդհանուր ծավալի վրա, կարծում է նա։

Ինչպե՞ս պաշտպանվել խաբեբաներից

Ֆինանսական խարդախները հոգեբանական ճնշում են գործադրում՝ ստեղծելով հրատապության զգացում. «Ձեր հաշիվն արգելափակված է», «Վարկը հաստատվել է. շտապ հաստատեք տվյալները» կամ «Հաստատեք կոդը, հակառակ դեպքում կկորցնեք ձեր գումարը»: Հենց շտապողականության և դյուրահավատության վրա են կառուցվում նրանց սխեմաները: Բայց ինչպե՞ս ճանաչել խաբեությունը և խուսափել խարդախների հնարքներից:

Թովմասյանը վստահ է. «Մարդկանց մեջ պետք է առողջ թերահավատություն սերմանել։ Եթե ինչ-որ մեկը զանգում է ձեզ և խնդրում է տրամադրել անձնական տվյալներ, կանգ առեք և մտածեք՝ իսկապե՞ս դա անհրաժեշտ է: Ֆինանսական հաստատությունները երբեք չեն պահանջում PIN-ներ, գաղտնաբառեր կամ այլ զգայուն տեղեկատվություն: Եթե զրուցակիցը պնդում է, սա տագնապի ազդանշան է։

Իմ խորհուրդը. ուղղակի անջատեք հեռախոսը: Եթե կասկածներ ունեք, ինքներդ կապվեք բանկի հետ, բայց միայն ֆինանսական հաստատության կամ կենտրոնացված լիցենզավորված կազմակերպությունների պաշտոնական համարով: Հիմնական կանոնը միայն ապացուցված աղբյուրներին վստահելն է և հապճեպ որոշումներ չընդունելը»։

Ինչպե՞ս պետք է պետությունը արձագանքի խարդախությանը

Ֆինանսական հանցագործությունները շարունակում են զարգանալ, և անվտանգության ոչ մի համակարգ չի կարող 100%-ով ապահով լինել: Սակայն կարևոր է ոչ միայն խարդախության փաստը, այլև այն, թե ինչպես են արձագանքում ֆինանսական հաստատությունները և պետական կառույցները: Հնարավո՞ր է արդյոք տուժածներին ազատել խարդախ վարկերի մարումից: Եվ ի՞նչ միջոցներ են ձեռնարկվում նոր սխեմաները կանխելու համար։

Ըստ Թովմասյանի. «Սխալ կլինի ասել, որ խնդիրներ չկան, և համակարգը բարելավման կարիք չունի։ Կենտրոնական բանկն արդեն քննարկում և մշակում է հնարավոր լուծումներ, սակայն ցանկացած նորամուծություն իր մեջ ռիսկեր է պարունակում, այդ թվում՝ խարդախության նոր սխեմաներ։ Մենք փորձում ենք հավասարակշռություն գտնել հաճախորդների հարմարավետության և անվտանգության միջև»:

Դավթյանի խոսքով. «Ֆինանսական կազմակերպությունները յուրաքանչյուր դեպք դիտարկում են առանձին։ Գործող կանոնակարգերի շրջանակներում փորձում են լուծումներ գտնել, սակայն հարցի մեկ այլ կողմ կա։ Եթե նման վարկերը պարզապես չեղարկվեն, չարաշահումների վտանգ կստեղծվի. մարդիկ կարող են միտումնավոր վարկեր վերցնել և հետո պնդել, որ իրենք խարդախության զոհ են դարձել: Ուստի այստեղ կարևոր է համակարգված գործել՝ առանց խարդախությունների համար նոր բացեր ստեղծելու»։

Ընդ որում, առցանց վարկավորումն ունի նաև իր առավելությունները։ Օրինակ, թվային հետքերն օգնում են հետաքննություններին. բոլոր գործարքները, նամակագրությունը և հարցումները մնում են համակարգում, ինչը հնարավորություն է տալիս վերլուծել խարդախների սխեմաները և կանխել նոր հարձակումները: