Գիտնականների միջազգային խումբը հանգել է այն եզրակացության, որ Հյուսիսային Ատլանտիկայում՝ Գրենլանդիայից դեպի հարավ գտնվող հայտնի «սառը բիծը» հիմնականում առաջացել է Ատլանտյան միջօրեականային շրջադարձային շրջանառության (AMOC) թուլացման պատճառով, որը մոլորակի կլիման կարգավորող առանցքային համակարգերից մեկն է։ Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են «Geophysical Research Letters» ամսագրում։

Ի՞նչ է «սառը բիծը»

Սա օվկիանոսի անոմալ սառը հատված է, որն արդեն մի քանի տասնամյակ է, ինչ առանձնանում է համընդհանուր տաքացման ֆոնին։ Նախկինում այն կապում էին առավելապես օվկիանոսի մակերևույթից ջերմության ուժեղացված տվչության (հեռացման) հետ, սակայն նոր վերլուծությունը լրիվ այլ պատկեր է ցույց տվել։

Գլխավոր պատճառը — AMOC-ի թուլացումը

AMOC-ն աշխատում է որպես օվկիանոսային հսկայական «փոխակրիչ» (կոնվեյեր). այն տաք մակերևութային ջրերը արևադարձերից տեղափոխում է հյուսիս և հետ է վերադարձնում սառը խորքային ջրերը։ Հենց այս շրջանառությունն է մեծապես ապահովում Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի արևելյան ափի համեմատաբար մեղմ կլիման։ Նոր հաշվարկների համաձայն՝ մինչև 2100 թվականը AMOC-ը կարող է թուլանալ 51%-ով. սա 60%-ով ավելի է, քան կանխատեսում էին նախորդ մոդելները։ Համակարգի հնարավոր ամենավաղ փլուզումը (կոլապսը), ըստ գնահատականների, կարող է վրա հասնել արդեն 2026 թվականին, իսկ ջերմոցային գազերի բարձր արտանետումների դեպքում միջին (մեդիանային) սցենարը նախատեսվում է 2063 թվականին։ Թուլացման հիմնական գործոնը Գրենլանդական սառցադաշտային վահանի ինտենսիվ հալչումն է։ Քաղցրահամ ջուրը նոսրացնում է Հյուսիսային Ատլանտիկայի աղի ջրերը՝ խախտելով խտության գրադիենտը, որն էլ հենց շարժման մեջ է դնում ամբողջ շրջանառությունը։

Հնարավոր հետևանքները

AMOC-ի լուրջ թուլացման կամ փլուզման դեպքում Եվրոպայի կլիման կարող է դրամատիկորեն փոխվել՝

  • Ցրտեցում 5–10 °C-ով մի քանի տասնամյակի ընթացքում.
  • Տեղումների ռեժիմի փոփոխություն.
  • Ծովի մակարդակի բարձրացում առանձին տարածաշրջաններում.
  • Արևադարձային մուսսոնների թուլացում, որոնցից կախված է Ասիայի և Աֆրիկայի միլիարդավոր մարդկանց գյուղատնտեսությունն ու պարենային անվտանգությունը։

Կարճ ասած

Գիտնականները Ատլանտյան օվկիանոսի «սառը բծի» գոյությունը կապել են Ատլանտյան միջօրեականային շրջադարձային շրջանառության (AMOC) առաջընթաց թուլացման հետ։ Նոր կանխատեսումների համաձայն՝ մինչև 2100 թվականը համակարգը կարող է թուլանալ 51%-ով, իսկ վատթարագույն դեպքում փլուզումը հնարավոր է արդեն մոտակա տարիներին։ Սա սպառնում է լուրջ կլիմայական փոփոխություններով Եվրոպայում և մոլորակի այլ տարածաշրջաններում։ Հետազոտության հեղինակները կոչ են անում AMOC-ի վիճակը ներառել գլոբալ կլիմայական առանցքային ցուցանիշների թվում՝ ջերմաստիճանի և CO₂-ի մակարդակի հետ հավասար։