Անցյալ տարվանից ՀՀ կառավարությունն աշխատում է բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության ոլորտի զարգացման ռազմավարության մշակման ուղղությամբ։ Արդեն ստեղծվել է կոնսորցիում, որում ընդգրկված են ինչպես տեղի, այնպես էլ միջազգային փորձագետներ։ Ակնկալվում է, որ ռազմավարության նախագիծը պատրաստ կլինի այս տարվա հունիս-հուլիսին։ Առանցքային խնդիրներից է ՏՏ ոլորտում 2-3 առաջնահերթ ուղղությունների բացահայտումը, որոնք կարող են դառնալ երկրի աճի կետեր։ Առայժմ կառավարությունը միայն ինտուիտիվ կերպով է բացահայտել մի քանի խոստումնալից ոլորտներ, ներառյալ ռոբոտաշինությունը, միկրոէլեկտրոնիկան եւ տիեզերական հետազոտությունները:

NEWS.am Tech-ը զրուցել է Bazoomq-ի համահիմնադիր Տիգրան Շահվերդյանի հետ այն մասին, թե ինչ է անհրաժեշտ Հայաստանում տիեզերական ոլորտի զարգացման համար, որքանով են համարժեք կառավարության քայլերը եւ ինչ մարտահրավերներ են մնացել հաղթահարելու։

Խնդիրները. ի՞նչն է արգելակում զարգացումը

Տիեզերական արդյունաբերությունը Հայաստանում զարգանում է, բայց դեռեւս մնում է երկրի տեխնոլոգիական առաջնահերթությունների ծայրամասում։ Ըստ Տիգրան Շահվերդյանի՝ առանցքային խնդիրը ռազմավարական մոտեցման բացակայությունն է. 2021-ից ի վեր քննարկվում է Հայաստանի հնարավոր մուտքը Եվրոպական տիեզերական գործակալություն (ESA), սակայն մինչ այժմ իրական քայլեր այս ուղղությամբ չեն ձեռնարկվել։ Միակ ձեռքբերումը կարելի է անվանել ARTEMIS SUPPORT նախաձեռնությանը միանալը, սակայն դրա գործնական օգուտները դեռեւս դժվար է գնահատել։

Բացի այդ, լիցենզավորման բարձր վճարներն ազդում են երկրում ոլորտի զարգացման վրա։ Պետությունը հույս ուներ, որ դա կգրավի խոշոր միջազգային ընկերություններին, սակայն հաշվի չեն առնվել ոչ առեւտրային կազմակերպությունների, գիտահետազոտական ​​ինստիտուտների եւ բուհերի կարիքները, որոնք առանցքային դեր ունեն մարդկային կապիտալի ձեւավորման գործում։ Արդյունքում՝ այնպիսի կառույցներ, ինչպիսին Bazoomq-ն է, ֆինանսական լուրջ դժվարությունների առաջ են կանգնել։

Ռազմավարությունների մշակման համակարգված մոտեցման բացակայությունը լավատեսություն չի ավելացնում. նախագծերը հաճախ մշակվում են փակ ձեւաչափով, առանց հիմնական շահագրգիռ կողմերի ներգրավման, այնուհետեւ առաջարկվում են քննարկման կարճ ժամանակում: Սա հանգեցնում է նրան, որ շատ կարեւոր ասպեկտներ պարզապես հաշվի չեն առնվում։

Ի՞նչ պետք է անել

Տիգրան Շահվերդյանի կարծիքով՝ առավել հեռանկարային քայլերից մեկը Հայաստանի լիարժեք մասնակցությունն է Եվրոպական տիեզերական գործակալությանը։

«Սա հասանելի կդարձնի մուտքը միջազգային նախագծերին, թույլ կտա մեզ ձեռք բերել փորձ եւ համագործակցել առաջատար մասնագետների հետ: Մեծ միջազգային առաքելությունների շրջանակում անգամ փոքր զարգացումները կարող են էապես առաջ տանել ոլորտի զարգացումը երկրի ներսում»,- նշել է նա։

Բացի այդ, մասնագետի կարծիքով՝ անհրաժեշտ է հստակ սահմանել առաջնահերթ ուղղությունները։

«Օրինակ՝ մարդուն տիեզերք ուղարկելը Հայաստանի համար անիրատեսական խնդիր է, մինչդեռ փոքր արբանյակների մշակումը միանգամայն հնարավոր է եւ տնտեսապես արդարացված։ Կարեւոր է հասկանալ, թե ինչ մարտահրավերների առաջ է կանգնած երկիրը, ինչ տեխնոլոգիաներ պետք է զարգացնել, արտահանման ինչ մեխանիզմներ պետք է ստեղծել»,- ավելացրել է նա։

Կառավարության աջակցության առանձին խնդիր էլ կա։

«Ներկայում տիեզերական նախագծերը մշակվում են հիմնականում մասնավոր միջոցների հաշվին, եւ առանց պետության ակտիվ մասնակցության նոր մակարդակի հասնելը դժվար կլինի։ Պետք է վերանայել հարկային քաղաքականությունը եւ լիցենզավորումը, որպեսզի պայմաններ ստեղծվեն գիտահետազոտական ​​կազմակերպությունների աշխատանքի համար»,- նշել է Շահվերդյանը։

Ի՞նչ ունենք։ Ո՞վ կարող է զարգացնել ոլորտը

Չնայած դժվարություններին՝ Շահվերդյանը վստահ է, որ Հայաստանում տիեզերական ոլորտի զարգացման հիմքեր կան։

«Առանցքային կադրային կենտրոններից կարելի է անվանել Ավետիք Գրիգորյանի խմբակը, որը գոյություն ունի արդեն 36 տարի։ Bazoomq-ում աշխատող բազմաթիվ մասնագետներ իրենց ճանապարհորդությունն սկսել են այնտեղ։ Համագործակցություն կա նաեւ Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի եւ այլ բուհերի հետ՝ ուսանողներին նախագծերում ներգրավելու համար»,- պատմել է նա։

Բացի այդ, երկրում կան մասնագետներ, որոնք ունեն անհրաժեշտ գիտելիքներ ինժեներական եւ տեխնիկական ոլորտներում: Օրինակ, ինժեներ-մեխանիկները կարող են իրենց հմտությունները կիրառել տիեզերական ոլորտում՝ հարմարվելով դրա առանձնահատկություններին: Կարեւոր է միայն պայմաններ ստեղծել նրանց մասնագիտական ​​աճի համար եւ հնարավորություն տալ իրենց ներուժն իրացնել երկրի ներսում, կարծում է Շահվերդյանը։

Այսպիսով, Հայաստանի տիեզերական ոլորտը գտնվում է խաչմերուկում։ Մի կողմից՝ կան ոլորտը զարգացնելու պատրաստ խանդավառներ եւ պոտենցիալ ուղղություններ, որտեղ երկիրը կարող է հաջողության հասնել: Մյուս կողմից՝ զարգացմանը խոչընդոտում են համակարգային խնդիրները, ռազմավարական մոտեցման բացակայությունը եւ պետության նվազագույն աջակցությունը։

Տիեզերքն իսկապես առաջնահերթ ոլորտներից մեկը դարձնելու համար անհրաժեշտ են վճռական քայլեր՝ կառավարության քաղաքականության վերանայում, զարգացման ուղղությունների հստակ սահմանում եւ ակտիվ ներգրավվածություն միջազգային նախագծերում: Իսկ առայժմ Հայաստանը շարունակում է մնալ համաշխարհային տիեզերական հանրության ծայրամասում՝ չնայած առկա հնարավորություններին։