Բագրատ Ենգիբարյան. Ստարտափների զարգացման նախկին մոդելն այլևս չի գործում, Հայաստանի էկոհամակարգին նոր մեխանիզմներ են անհրաժեշտ

Անցած 25 տարիների ընթացքում Հայաստանին հաջողվել է բարենպաստ միջավայր ստեղծել ստարտափների զարգացման և ներդրումների ներգրավման համար, սակայն այսօր համաշխարհային փոփոխությունները պահանջում են նախկին մոտեցումների ամբողջական վերանայում։ Այս մասին հայկական առաջին ռազմաարդյունաբերական, նորարարական և ինժեներական RISE-2026 ցուցահանդեսի շրջանակներում կազմակերպված պանելային քննարկման ժամանակ հայտարարել է «Ձեռնարկությունների ինկուբատոր» հիմնադրամի տնօրեն Բագրատ Ենգիբարյանը։

Աշխարհը փոխվել է, իսկ դրա հետ մեկտեղ փոխվել են նաև խաղի կանոնները

Նրա խոսքով՝ Հայաստանին հաջողվել է զգալի արդյունքների հասնել պետության, մասնավոր հատվածի և տեղական համայնքների համագործակցության շնորհիվ։ Տարբեր դրամաշնորհային ծրագրերի միջոցով ինչպես Երևանում, այնպես էլ մարզերում պայմաններ են ստեղծվել նոր տեխնոլոգիական ընկերությունների հայտնվելու համար։ Երկիր են եկել վենչուրային ներդրողներ, իսկ միջազգային հիմնադրամները սկսել են միջոցներ ներդնել համացանցի, բջջային տեխնոլոգիաների և այլ թվային արտադրանքների հետ կապված հայկական տեխնոլոգիական լուծումներում։

«Շուկաները բացվում էին, ընկերություններն արագ դուրս էին գալիս այնտեղ, կարողանում էին օպերատիվորեն ներդրումներ ներգրավել։ Բայց այսօր աշխարհը փոխվել է»,- նշել է Ենգիբարյանը։

Նա ընդգծել է, որ այն մոդելը, որը հաջողությամբ գործում էր դեռ մի քանի տարի առաջ, այլևս նախկին արդյունքները չի բերում։ Եթե նախկինում ստարտափը կարող էր ստեղծել բջջային հավելված, արագ դուրս գալ շուկա և հետաքրքրել ներդրողներին, ապա այժմ դա բավարար չէ։ Ներդրողներն այլևս պատրաստ չեն միջոցներ ներդնել փոքր նախագծերում։

Ստարտափներին ավելի «երկար» կապիտալ է անհրաժեշտ

Որպես ևս մեկ կարևոր փոփոխություն՝ Ենգիբարյանը նշել է հենց ներդրումային միջավայրի տրանսֆորմացիան։ Վենչուրային հիմնադրամներն աստիճանաբար կորցնում են իրենց նախկին դերը, իսկ առանցքային խաղացողներ են դառնում խոշոր կորպորացիաները։

«Այսօր հիմնադրամները մտածում են այն մասին, թե ինչպես մեծ գումարներ հավաքեն և դրանք ներդնեն խոշոր կազմակերպություններում։ Իսկ արդեն այդ կազմակերպություններն են որոշում, թե որքան միջոցներ ուղղել նորարարություններին և ներդրումներին»,— պարզաբանել է նա։

Նրա գնահատմամբ՝ նոր պայմաններում նորարարությունների աջակցման հին գործիքներն դադարում են գործել։ Ենգիբարյանն արդեն իսկ նկատում է ստարտափների քանակի կրճատում ինչպես մարզերում, այնպես էլ մայրաքաղաքում։ Միայն եզակի ընկերությունների է հաջողվում ֆինանսավորում ներգրավել։

Որպես օրինակ նա բերել է ստարտափներից մեկը, որը նախկինում նորարարական դրամաշնորհ էր ստացել և կարողացել էր ներդրումներ ներգրավել կուտակված տվյալների շնորհիվ։ Սակայն, Ենգիբարյանի խոսքով, նման եզակի հաջողությունների վրա հնարավոր չէ կառուցել ողջ ոլորտի զարգացման երկարաժամկետ ռազմավարություն։

Գլխավոր խնդիրը, նրա կարծիքով, ոչ այնքան գումարի պակասն է, որքան երկարաժամկետ ֆինանսավորման բացակայությունը։

Ժամանակակից տեխնոլոգիական նախագծերն ավելի ու ավելի հաճախ են աշխատում բարդ գիտական և ինժեներական խնդիրների վրա, որոնք պահանջում են տարիների հետազոտություններ և լուրջ ներդրումներ։ Կարճ դրամաշնորհներն ու փոքր ներդրումներն այլևս բավարար չեն մրցունակ լուծումներ ստեղծելու համար։

«Ստարտափներին ավելի երկար կապիտալ է անհրաժեշտ»,— փաստել է Ենգիբարյանը՝ խոսելով նախագծերը տարիներ առաջ ֆինանսավորելու անհրաժեշտության մասին։

Հայաստանին նորարարական զարգացման նոր մոդել է պետք

Այնուամենայնիվ, ըստ Ենգիբարյանի, այսօր առանցքային մարտահրավերը նույնիսկ կապիտալի ներգրավումը չէ, այլ այն բանի ըմբռնումը, թե որ տեխնոլոգիաներն են պահանջված լինելու առաջիկա տարիներին։ «Մենք չենք հասկանում, թե ուր է շարժվում շուկան։ Չգիտենք, թե որ խնդիրներն են արդիական լինելու վաղը, և կոնկրետ ինչն է արժեք ստեղծելու»,— նշել է նա։

Հենց այդ պատճառով էլ խոշոր ընկերություններն առավելություն են ստանում։ Նրանք տիրապետում են բավարար ռեսուրսների երկարաժամկետ փորձարկումների համար, կարող են տարիներով ներդրումներ կատարել հետազոտությունների մեջ և աստիճանաբար գտնել զարգացման հեռանկարային ուղղությունները։

Փոքր ընկերությունները հաճախ զրկված են նման հնարավորություններից։ Ընդ որում, այն մեխանիզմը, որը թույլ կտար փոքր նորարարական բիզնեսին արդյունավետորեն հարմարվել նոր պայմաններին, դեռևս չի գտնվել ոչ միայն Հայաստանում, այլև, Ենգիբարյանի կարծիքով, աշխարհի շատ երկրներում։

Ենգիբարյանն ընդգծել է, որ Հայաստանում ստեղծված ստարտափ էկոհամակարգն իր ժամանակի համար ամենաբարենպաստներից մեկն էր, սակայն համաշխարհային նոր իրողությունները պահանջում են դրա լուրջ տրանսֆորմացիան։

Առաջնահերթ խնդիրների թվում նա նշել է երկարաժամկետ ֆինանսավորման մեխանիզմների ստեղծումը, գիտության ավելի ակտիվ ներգրավումը նորարարական գործընթացներում, տեխնոլոգիական ընկերությունների հետ համագործակցության ամրապնդումը և գլոբալ շուկաների խորը ուսումնասիրությունը։

Նրա խոսքով՝ ոլորտի ներկայացուցիչները պետք է համախմբեն ջանքերը, լայն քննարկում անցկացնեն և մշակեն նոր մոտեցումներ, որոնք թույլ կտան հայկական տեխնոլոգիական էկոհամակարգին հարմարվել փոփոխվող աշխարհին և պահպանել մրցունակությունը։