Հայկական չիր. ինչո՞ւ է ոլորտը աճում և ի՞նչ խնդիրներ ունի դեռ լուծելու

Վերջին տասը տարվա ընթացքում հայկական չրերի արտահանումն աճել է մի քանի անգամ: Եթե 2015–2016 թվականներին արտահանման ծավալները կազմում էին ընդամենը մոտ 48 տոննա, ապա 2023–2024 թվականներին դրանք արդեն հասել են 3000–3200 տոննայի: Մի երկրի համար, որտեղ չրագործությունը պատմականորեն հանդիսանում է գյուղատնտեսական մշակույթի մաս, սա վերամշակող ոլորտի զարգացման ամենատեսանելի օրինակներից մեկն է:

Այնուամենայնիվ, տպավորիչ թվերի հետևում թաքնված են լուրջ մարտահրավերներ: Արտադրողները ստիպված են պայքարել եղանակային ռիսկերի, մասնագետների պակասի, մատակարարումների անկայունության և արտադրանքի միասնական որակի պահպանման անհրաժեշտության դեմ: Միևնույն ժամանակ, փորձագետները համոզված են, որ շուկայի ներուժը դեռևս սպառված չէ, և հայկական չիրն ընդունակ է ամրապնդել իր դիրքերը միջազգային շուկաներում:

Այս մասին Economix նախագծի հետ զրույցում պատմել է Eurotherm ընկերության արտադրության ղեկավար Տիգրան Ծատուրյանը:

Հազարամյակների պատմություն

Ըստ Ծատուրյանի՝ Հայաստանը չրերի արտադրության դարավոր ավանդույթներ ունեցող երկիր է:

«Դեռ հին հռոմեացի պատմիչներն են գրել, որ Հայաստանից կայսրության մայրաքաղաք էին մատակարարվում գինիներ և չորացրած մրգեր»,— նշել է նա:

Այսօր հայկական չրերը շարունակում են մնալ երկրի յուրօրինակ այցեքարտերից մեկը: Զբոսաշրջիկները հաճախ դրանք տանում են որպես նվեր և հուշանվեր, իսկ ամենամեծ ճանաչումը ձեռք է բերել ծիրանի չիրը:

Պատահական չէ, որ փորձագետը հենց ծիրանն է անվանում հայկական չրագործության գլխավոր խորհրդանիշը: Նրա խոսքով՝ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հայկական ծիրանն օժտված է օրգանական շաքարների և թթուների լավագույն հաշվեկշռով (բալանսով)՝ այլ երկրների անալոգների համեմատ:

Բացի ծիրանից, արտադրանքի հիմնական տեսակներն են մնում սալորի և դեղձի չրերը: Զգալի ծավալներ են կազմում նաև թուզը, արքայանարինջը (խուրման), բալը և կեռասը: Վերջին տարիներին մեծ տարածում են գտնում նաև չորացրած բանջարեղենները, առաջին հերթին՝ լոլիկը:

Հետաքրքիր է, որ Հայաստանից չորացրած լոլիկի արտահանման առաջին խոշոր պայմանագրերից մեկը իրականացվել է դեռևս 2000-ականների սկզբին: Այն ժամանակ Եվրոպա էր ուղարկվել շուրջ 40 տոննա արտադրանք:

Ինչպես չրերը օգնեցին պահպանել այգիները ծանր տարիներին

Չրագործության ժամանակակից հայկական ոլորտը մեծապես ձևավորվել է 1990-ականների բարդ շրջանում:

Էներգետիկ ճգնաժամից հետո շատ վերամշակող ձեռնարկություններ աշխատում էին իրենց հնարավորությունների միայն 5–10%-ով, իսկ ֆերմերները հաճախ ստիպված էին լինում հատել մրգատու այգիները և անցնել հացահատիկային մշակաբույսերի աճեցմանը:

Հենց այդ ժամանակ երկրում սկսեցին ակտիվորեն զարգանալ կիսաջերմոցային տիպի արևային չրանոցները. մի լուծում, որը թույլ տվեց վերամշակել բերքը՝ առանց էներգիայի զգալի ծախսերի:

Ըստ Ծատուրյանի՝ չրերի արտադրությունը դարձավ տնտեսական խթան այգիների պահպանման և ընդլայնման համար: Եթե մեկ հեկտարից ցորենի աճեցումից ստացված եկամուտը կազմում էր տարեկան մոտ 40–45 հազար դրամ, ապա ծիրանի այգիները կամ լոլիկի տնտեսությունները բերում էին զգալիորեն ավելի մեծ շահույթ:

Արդյունքում, վերամշակողների կողմից հումքի պահանջարկը խթանեց նոր այգիների հիմնումը: Հատկանշական է սև սալորի օրինակը. եթե 1990-ականների վերջին Հայաստանում հաշվվում էր համապատասխան այգիների ընդամենը մոտ չորս հեկտար, ապա այսօր դրանց տարածքն արդեն չափվում է հազարավոր հեկտարներով:

Շուկան աճել է տասնյակ անգամներ

Արտահանման վիճակագրությունը ցուցադրում է տեղի ունեցած փոփոխությունների մասշտաբը:

Եթե 2010-ականների կեսերին արտահանման ծավալները կազմում էին ընդամենը մի քանի տասնյակ տոննա, ապա 2020-ականների սկզբին դրանք գերազանցեցին հազար տոննան, իսկ այնուհետև հասան տարեկան ավելի քան երեք հազար տոննայի:

Միևնույն ժամանակ, շուկայի զգալի մասը մնում է «անտեսանելի» պաշտոնական վիճակագրության համար: Հայաստանում լայնորեն տարածված է տնային պայմաններում չրերի արտադրությունը: Փորձագետի խոսքով՝ հազարավոր փոքր տնտեսություններ ամեն տարի արտադրում են արտադրանքի փոքր խմբաքանակներ ներքին շուկայի համար:

Զուգահեռաբար ձևավորվել է խոշոր խաղացողների շրջանակ: Ծատուրյանի գնահատմամբ՝ երկրում այսօր գործում են մոտավորապես 15–20 խոշոր ընկերություններ, որոնք զբաղվում են չրերի արդյունաբերական արտադրությամբ և արտահանմամբ:

Սակայն հենց այստեղ է ի հայտ գալիս ոլորտի առանցքային խնդիրներից մեկը:

«Եթե ես արտադրում եմ լավ չիր, իսկ մեկ ուրիշը՝ էլ ավելի լավը, ապա իմ լավ արտադրանքն արդեն տանուլ է տալիս համեմատության մեջ: Արդյունքում կարող է տուժել ամբողջ հայկական բրենդը միջազգային շուկայում»,— բացատրում է մասնագետը:

Ինչու է որակը ամենից կարևոր

Ծատուրյանի կարծիքով՝ ոլորտի հետագա աճն անհնար է առանց որակի ստանդարտների համապատասխանեցման (ունիֆիկացման):

Հայաստանում գործում են պետական ստանդարտներ, ինչպես նաև առանձին արտադրողների տեխնիկական պայմաններ: Միևնույն ժամանակ, սննդամթերքի անվտանգության ոլորտում պահանջները մնում են պարտադիր բոլորի համար:

Փորձագետն ուշադրություն է հրավիրում մի հետաքրքիր մանրամասնի վրա. հայկական և եվրասիական ստանդարտները մի շարք պարամետրերով նույնիսկ ավելի խիստ են, քան եվրոպականն ու ամերիկյանը:

Օրինակ՝ խոսքը ծծմբի երկօքսիդի օգտագործման մասին է, որը կիրառվում է չրերի վառ գույնը պահպանելու համար: Արևմտյան երկրներում նյութի մնացորդային պարունակության թույլատրելի մակարդակները հաճախ ավելի բարձր են, քան նախատեսված է Հայաստանում և ԵԱՏՄ-ում գործող նորմերով:

Միևնույն ժամանակ, չրերի արտահանումը պահանջում է բուսասանիտարական հավաստագրերի (սերտիֆիկատների) պարտադիր ստացում: Այսօր այդպիսի փաստաթղթերը ճանաչվում են ինչպես Եվրասիական տնտեսական միության երկրների, այնպես էլ Եվրոպական միության պետությունների կողմից:

Վերահսկողությունը տարածվում է արտադրական ամբողջ շղթայի վրա՝ այգիների վիճակից մինչև արտադրանքի վերամշակումն ու փաթեթավորումը:

Եղանակ, կադրեր և փող. ոլորտի գլխավոր խնդիրները

Արտադրողների համար ամենալուրջ ռիսկը շարունակում են մնալ եղանակային պայմանները:

Գարնանային ցրտահարությունները, կարկուտը կամ տևական տեղումները կարող են հանգեցնել ոչ միայն բերքի կրճատմանը, այլև հումքի որակի վատթարացմանը:

Ոչ պակաս կարևոր խնդիր է մնում բիզնեսի սեզոնայնությունը: Մրգերի գնումը, աշխատողների վարձատրությունը և վերամշակումը տեղի են ունենում սահմանափակ ժամանակահատվածում, այնինչ վաճառքը կարող է ձգվել ամիսներ:

Այդ պատճառով փոքր ընկերությունները հաճախ բախվում են շրջանառու միջոցների պակասի խնդրին:

Եվս մեկ համակարգային խնդիր է մասնագետների դեֆիցիտը:

«Այսօր մենք ոչ այնքան սարքավորումների խնդիր ունենք, որքան տեխնոլոգների պակաս»,— ասում է Ծատուրյանը:

Նրա խոսքով՝ այս իրավիճակը բնորոշ է ոչ միայն չրերի արտադրությանը, այլև սննդի արդյունաբերության շատ այլ ուղղությունների: Ոլորտային բուհերի շրջանավարտները միշտ չէ, որ պատրաստ են աշխատել մարզերում տեղակայված ձեռնարկություններում, ուստի ընկերություններն ստիպված են լինում ինքնուրույն զբաղվել կադրերի ուսուցմամբ:

Ինչ կարելի է վերցնել այլ երկրների փորձից

Ուսումնասիրելով միջազգային փորձը՝ փորձագետը հատկապես առանձնացնում է Հարավային Աֆրիկան, Թուրքիան և ԱՄՆ-ը:

Այնտեղ արտադրական շղթաները կառուցված են այնպես, որ այգեգործները աճեցնում են հումքը և արտադրում չիրը, իսկ դրա հետագա վերամշակմամբ, պահպանմամբ ու վաճառքով զբաղվում են առանձին մասնագիտացված ընկերություններ:

Նման մոդելը թույլ է տալիս ապահովել արտադրանքի մշտական ներկայությունը շուկայում:

«Չի կարելի թույլ տալ իրավիճակ, երբ պահանջարկ կա, իսկ չիրը վերջացել է: Եթե դու ցանկանում ես մշտապես ներկա լինել շուկայում, մատակարարումները չպետք է ընդհատվեն»,— ընդգծում է Ծատուրյանը:

Արտասահմանյան պրակտիկայի ևս մեկ հետաքրքիր տարր կապված է գիտության ֆինանսավորման հետ: Հարավային Աֆրիկայում մրգերի և չրերի վաճառքից ստացված միջոցների մի մասն ուղղվում է հետազոտություններին, նոր սորտերի սելեկցիային և վնասատուների դեմ պայքարին:

Փորձագետի խոսքով՝ գիտության և բիզնեսի նմանատիպ փոխգործակցությունը օգնում է ոլորտին մշտապես կատարելագործվել և ստեղծել նոր արտադրանքներ:

Ապագան դիվերսիֆիկացման մեջ է

«Eurotherm»-ում համարում են, որ ոլորտի հետագա զարգացումն անհնար է առանց տեսականու ընդլայնման:

Միայն մրգային չրերի վրա խաղադրույք կատարելը բիզնեսը չափազանց կախված է դարձնում բերքից և եղանակային պայմաններից: Ուստի հեռանկարային ուղղություն է դառնում չորացրած բանջարեղենի՝ լոլիկի, սմբուկի և այլ արտադրանքի թողարկումը:

«Աշխարհը կշարունակի սննդամթերք սպառել: Այդ սնունդը պետք է լինի որակյալ, անվտանգ և, ամենակարևորը, հասանելի մշտապես»,— նշում է Ծատուրյանը:

Ընկերությունն արդեն ընդլայնում է արտադրությունը, կառուցում նոր արևային չրանոցներ և մտադիր է զարգացնել համագործակցությունը այլ արտադրողների հետ՝ նոր շուկաներ դուրս գալու համար:

Մասնագետի գնահատմամբ՝ ներդրումները հիմնական արտադրական հզորություններում հետ են գնվում միջինում յոթից ութ տարում, մինչդեռ շրջանառու միջոցները վերադառնում են մեկ արտադրական ցիկլի ընթացքում:

Մեծ ներուժ ունեցող ոլորտ

Չրերի արտադրությունն այսօր հանդիսանում է հայկական վերամշակող արդյունաբերության ամենադինամիկ զարգացող ոլորտներից մեկը: Արտահանման աճը, այգիների ընդլայնումը և նոր արտադրությունների հայտնվելը հաստատում են ուղղության բարձր ներուժը:

Դրա հետ մեկտեղ, հետագա զարգացումը կախված կլինի մի քանի առանցքային խնդիրներ լուծելու ոլորտի ունակությունից. ապահովել արտադրանքի կայուն որակը, մեծացնել արտադրության ծավալները, պատրաստել նոր մասնագետներ և ամրապնդել համագործակցությունը արտադրողների, վերամշակողների ու գիտական համայնքի միջև:

Եթե այս հարցերը հաջողվի լուծել, հայկական չրերը կկարողանան զգալիորեն ընդլայնել իրենց ներկայությունը համաշխարհային շուկայում, իսկ ոլորտն ինքը կշարունակի աջակցել գյուղատնտեսության զարգացմանը և երկրի մարզերի տնտեսությանը: