Արցախից Հայաստան. ինչ կարողացան պահպանել և ինչ կորցրեցին արցախյան ընկերությունները

2023 թվականի ողբերգական իրադարձություններից հետո, որոնք ավարտվեցին Արցախից հայ բնակչության լիակատար արտագաղթով, հազարավոր ընտանիքներ և ձեռնարկատերեր բախվեցին իրենց կյանքն ու գործունեությունը Հայաստանում վերակառուցելու անհրաժեշտությանը։ Արցախյան շատ ընկերություններ բախվեցին ամենադժվար խնդրին. տեղափոխել բիզնեսը, հարմարվել նոր իրավական և տնտեսական պայմաններին, գտնել իրենց տեղը մրցակցային միջավայրում։ Այս գործընթացն ուղեկցվեց բազմաթիվ դժվարություններով՝ բյուրոկրատական վերագրանցման ընթացակարգերից մինչև նոր շուկաների որոնում և աշխատատեղերի պահպանում։

Economix հաղորդման ժամանակ Ghukas Corporation-ի հիմնադիր Արարատ Ղուկասյանը պատմեց, թե ինչպես է գործնականում տեղի ունեցել բիզնեսի տեղափոխումը Արցախից, ինչ խոչընդոտների են հանդիպել ձեռնարկատերերը, և ինչպիսին է նրանց տնտեսական գործունեությունն այսօր Հայաստանում։ Ղուկասյանը մեկն է նրանցից, ովքեր անձամբ անցել ենայս ճանապարհով և կարողացել բիզնեսը հարմարեցնել նոր պայմաններին։

Բիզնեսի վերագրանցում. արագ ընթացակարգեր և տարբեր արդյունքներ

Ըստ Ղուկասյանի՝ Հայաստանում արցախյան ընկերությունների վերագրանցման առաջին քայլերը սկսվել են 2023 թվականի նոյեմբերի 19-ին, երբ կառավարություննը իրավաբանական անձանց գրանցման մասին օրենքում փոփոխություններ կատարելուորոշում ընդունեց: Դրա հիման վրա արցախյան ընկերություններին իրավունք տրվեց գրանցելու այն գույքը, որը նրանք կարողացել էին դուրս բերել Արցախից:

«Ընկերություններն անցել են այդ գույքի գնահատման ընթացակարգը՝ լիցենզավորված մասնագետների ներգրավմամբ, որից հետո Պետական եկամուտների կոմիտե է ներկայացվել հաշվեկշռային ակտ, որը գրանցել է ընկերությունում որոշակի շարժական գույքի առկայությունը՝ սարքավորումներ, մեքենաներ և այլն: Պետք է նշել, որ Պետական եկամուտների կոմիտեն շատ արագ աշխատեց. ընկերությունները արագ գրանցվեցին և դարձան Հայաստանի հարկային բնակիչներ»,- նշում է Ղուկասյանը:

Սակայն, ըստ գործարարի, որոշ ժամանակ անց իրավիճակը երկիմաստ դարձավ: Առևտրով զբաղվող ընկերությունների մոտ 70%-ը և արտադրական ոլորտի ձեռնարկությունների 50-55%-ն այդպես էլ չվերսկսեցինիրենց գործունեությունը: Միաժամանակ, կա դրական օրինակ. շինարարական ընկերությունների մոտավորապես 60-65%-ը ոչ միայն գրանցվել է, այլև ակտիվորեն աշխատում է հայկական շուկայում։

«Այսօր արցախյան ընկերությունները գործում են նույն պայմաններով, ինչ՝ բոլորը։ Նրանց հարկային կամ այլ արտոնություններ չեն տրամադրվում։ Նրանք ինտեգրվել են Հայաստանի բիզնես միջավայրին և աշխատում են հավասար հիմունքներով»,- ընդգծեց Ղուկասյանը։

Չեղարկված պարտքեր և չեղյալ հայտարարագրեր

Ըստ Ghukas Corporation-ի ղեկավարի՝ վերագրանցման ընթացակարգի շրջանակում արցախյան ընկերությունների՝ Արցախի պետական բյուջեին վճարման ենթակա հաշիվները չեղարկվել են։ Միաժամանակ, դեբիտորական պարտքերը նույնպես ենթակա են եղել դուրսգրման. մի շարք ընկերություններ ունեին վերադարձվող գումարներ, բայց դրանք նույնպես չեն վերականգնվել։

Արարատ Ղուկասյանը պարզաբանեց, որ եթե վերագրանցման պահին ընկերությունն ուներ վերադարձի իրավունքը հաստատող փաստաթղթեր, ապա դրանք հնարավոր էր ստանալ։ Սակայն, ինչպես նա նշեց, հասկանալի պատճառներով, ոչ բոլոր ձեռնարկատերերն են կարողացել իրենց հետ վերցնել անհրաժեշտ փաստաթղթերը։ «Շատերը նույնիսկ իրենց դրոշմանիշները չեն վերցրել»,- ընդգծեց Ղուկասյանը։

Բիզնեսի և աշխատակիցների գրանցումը

Ըստ Արարատ Ղուկասյանի՝ բոլոր այն ընկերությունները, որոնք չեն կարողացել վերագրանցվել մինչև 2024 թվականի սկիզբը, այժմ պարտավոր կլինեն վերագրանցել իրենց բիզնեսը։ Միևնույն ժամանակ, նա ընդգծեց, որ դա հնարավոր է արցախյան անձնագրերով, բայց անհրաժեշտ է ունենալ փախստականի վկայական։ Լրացուցիչ սահմանափակումներ կամ պահանջներ սահմանված չեն։

Ինչ վերաբերում է արցախցիների՝ որպես աշխատողներ գրանցվելուն, Աշխատանքի և սոցիալական ապահովության նախարարությունը մշակել է հատուկ՝ փուլ առ փուլ ծրագիր, որից օգտվել են մեծ թվով մարդիկ։ Առաջին փուլում աշխատակիցների աշխատավարձը վճարեց անմիջապես նախարարությունը, երկրորդ փուլում նախարարությունը միայն հարկեր էր փոխանցում այդ աշխատակիցների համար, երրորդ փուլում աշխատակիցները դարձանընկերությունների մշտական աշխատակիցներ։