Սանկցիաների և փակ սահմանների միջև. Հայաստանի լոգիստիկան ելք է փնտրում

Ժամանակակից տնտեսությունում լոգիստիկան առանցքային դեր է խաղում՝ ապահովելով ապրանքների անխափան տեղաշարժը արտադրողից մինչև վերջնական սպառող, ազդելով ապրանքի գնի, մատակարարման ժամկետների և շուկայում մրցունակության վրա: Հայաստանի արտադրողների համար լոգիստիկայի հարցերը հատկապես արդիական են: Ենթակառուցվածքների հետ կապված բարդությունները, մաքսային ընթացակարգերը, տրանսպորտի բարձր ծախսերը, միջազգային միջանցքներին սահմանափակ մուտքը՝ այս ամենը զսպում է արտաքին առևտրի զարգացումը: Ձեռնարկությունների համար խիստ կարևոր է գտնել արդյունավետ լոգիստիկ լուծումներ, որոնք կարող են կրճատել ծախսերը և բարձրացնել մատակարարման շղթաների արդյունավետությունը:

Հայաստանում բիզնեսի առջև ծառացած հիմնական լոգիստիկ խնդիրների և դրանց լուծման հնարավոր ուղիների մասին պատմում է լոգիստիկայի ոլորտի միջազգային փորձագետ Այքուի Կարապետյանը Economix ծրագրի շրջանակներում:

Հայաստանի իրողություններում լոգիստիկայի առանձնահատկությունները

Նրա խոսքով՝ Հայաստանի լոգիստիկ համակարգը բախվում է լուրջ սահմանափակումների, որոնք պայմանավորված են տարածաշրջանային իրողություններով և ենթակառուցվածքային խնդիրներով: Ի տարբերություն ծով ելք ունեցող և միջազգային տրանսպորտային միջանցքներով զարգացած երկրների՝ Հայաստանը բախվում է մի շարք մարտահրավերների՝ ծովային ուղիների բացակայություն, տրանսպորտային երթուղիների սահմանափակ քանակ և ավտոմոբիլային փոխադրումներից բարձր կախվածություն, որոնք կազմում են բեռնափոխադրումների ընդհանուր ծավալի մոտ 70%-ը: Ավիափոխադրումների մասնաբաժինը մնում է նվազագույն՝ ընդամենը 1–2%, մինչդեռ ծովային փոխադրումները, որոնք իրականացվում են երրորդ երկրների միջոցով, կազմում են մոտ 28%:

Հայաստանի լոգիստիկան սերտորեն կապված է աշխարհաքաղաքական իրավիճակի և հարևան երկրների հետ հարաբերությունների հետ: Ցանկացած անկայունություն, օրինակ՝ Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև լարվածությունը, անմիջապես ազդում է մատակարարման շղթաների վրա՝ ազդելով ժամկետների, արժեքի և փոխադրումների հուսալիության վրա: Աշխարհաքաղաքական գործոնները զգալիորեն սահմանափակում են շուկաներին մուտքը, հատկապես արտահանման համար:

Պետությունը պետք է առանցքային դեր խաղա լոգիստիկայի զարգացման համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու գործում: Սա ներառում է ենթակառուցվածքների արդիականացում, միջազգային բանակցություններին նպաստելը, հարևանների հետ հարաբերությունների ամրապնդումը և արտաքին ճգնաժամերի ազդեցությունը լոգիստիկ գործընթացների վրա նվազագույնի հասցնելը: Միայն նման մոտեցմամբ հայ արտադրողները, արտահանողները և ներմուծողները կկարողանան հաղթահարել գոյություն ունեցող խոչընդոտները և ընդլայնել իրենց ներկայությունը տարածաշրջանային և համաշխարհային շուկաներում:

Ներկայում իրավիճակը մնում է բարդ: «Քանի դեռ մենք ունենք ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրավիճակը և նման հարևաններ, վիճակը մնում է ծանր», - հայտարարել է Կարապետյանը:

Բացի Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ երկու փակ սահմաններից, հայկական կողմը բախվում է սահմանափակումների նաև մնացած հասանելի ուղղություններով: «Նույնիսկ Իրանի և Վրաստանի դեպքում կան զգալի տարանցման սահմանափակումներ: Մասնավորապես, Իրանի տարածքով արգելվում է ալկոհոլային արտադրանքի փոխադրումը: Իսկ վրացական ուղղությամբ պարբերաբար առաջանում են բարդություններ, այդ թվում՝ եղանակային պայմանների կամ ենթակառուցվածքում տեխնիկական խափանումների պատճառով», - բացատրել է փորձագետը:

Այս պայմաններում զգայուն կամ արագ փչացող արտադրանքի արտահանման համար առանցքային լոգիստիկ լուծում է դառնում ավիափոխադրումը: «Այո, ավիատրանսպորտը թանկարժեք տարբերակ է, բայց երբեմն դա միջազգային շուկաներ մուտք գործելու միակ իրական հնարավորությունն է, հատկապես սանկցիաների, սահմանափակումների կամ ցամաքային լոգիստիկայի անկայունության պայմաններում», - ընդգծել է Կարապետյանը:

Լոգիստիկ կենտրոններ Հայաստանում՝ մասնագիտացման անհրաժեշտություն

Կարապետյանը ընդգծել է, որ ժամանակին Հայաստանում քննարկվել է լոգիստիկ կենտրոնների ստեղծման գաղափարը, որտեղ մատակարարման շղթայի յուրաքանչյուր մասնակից պետք է կատարեր իր մասնագիտացված գործառույթը: Սակայն այդ գաղափարի իրականացումը բախվում է լուրջ դժվարությունների, քանի որ մեր երկրում հաճախ բացակայում է դերերի հստակ բաժանում: Շատերը վստահ են, որ կարող են միաժամանակ լինել արտադրողներ, փոխադրողներ և վաճառքով զբաղվող ընկերություններ:

«Իրականում լոգիստիկան մատակարարման շղթաների կառավարման բարդ համակարգ է, որը ներառում է գործընթաց՝ ապրանքի որոնումից և գնումից մինչև վերջնական սպառողին հասցնելը: Շղթայի յուրաքանչյուր օղակ կատարում է եզակի գործառույթ: Իդեալական մոդելում, օրինակ, ֆերմերը ծիրան է արտադրում և այն հանձնում է լոգիստիկ կենտրոն, որտեղ արտադրանքը պահեստավորվում է: Այնուհետև լոգիստիկ կենտրոնը ապրանքը փոխանցում է փոխադրողին, որը այն հասցնում է նպատակակետ, իսկ առևտրային ընկերությունը զբաղվում է վաճառքով», - հայտարարել է նա:

Սակայն, ինչպես նշում է Կարապետյանը, Հայաստանում հաճախ յուրաքանչյուր մասնակից փորձում է ստանձնել ամբողջ շղթան: Արդյունքում առաջանում են խնդիրներ. ապրանքը հասնում է նպատակակետ, բայց չի անցնում մաքսային հսկողություն, օրինակ, այն պատճառով, որ ծիրանները փաթեթավորված են եղել ներմուծող երկրի ստանդարտներին չհամապատասխանող արկղերում: Լոգիստիկ արդյունաբերության արդյունավետ զարգացման համար յուրաքանչյուր մասնակից պետք է կենտրոնանա իր դերի վրա: Միայն գործառույթների հստակ բաժանմամբ և մատակարարման շղթայի յուրաքանչյուր փուլին պրոֆեսիոնալ մոտեցմամբ, ընդգծում է փորձագետը, ոլորտը կարող է դինամիկ զարգանալ և ապահովել կայուն տնտեսական աճ: