Երկիրը տարերքների խաղում. ինչպես են հրաբուխները և կատակլիզմները փոխում կլիման

Երկրի կլիման անընդհատ փոխվում է, բայց դա միշտ չէ, որ պայմանավորված է մարդու գործունեությամբ։ Խորը գործընթացները, որոնք տեղի են ունենում մոլորակի ընդերքում, խաղում են ոչ պակաս, իսկ երբեմն նույնիսկ որոշիչ դեր: Հրաբխները, տեկտոնական շարժումները և այլ երկրաբանական երևույթները կարող են մի ակնթարթում փոխել կլիմայական պայմանները տարիներով կամ նույնիսկ հազարամյակներով:

Կոնկրետ ինչպե՞ս է դա տեղի ունենում, ի՞նչ դասեր կարող ենք քաղել անցյալից և հնարավո՞ր է արդյոք նմանատիպ փոփոխություններ կանխատեսել ապագայում: Այս ամենի մասին «Բա իմացա՞ր»-ի եթերում պատմում է երկրաբանական գիտությունների դոկտոր, Երկրաբանության ինստիտուտի տնօրեն Խաչատուր Մելիքսեթյանը։

Ի՞նչն է ազդում կլիմայի վրա

Երկրաբանությունը և կլիման երկու ուժեր են, որոնք անընդհատ փոխազդում են: Շատերը կարծում են, որ կլիմայի փոփոխությունը կարող է ազդել երկրաբանական գործընթացների վրա, բայց իրականում մենք ավելի ու ավելի հաճախ ենք տեսնում հակառակը՝ հենց Երկրի ընդերքում տեղի ունեցող գործընթացներն են սահմանում խաղի կանոնները: Իհարկե, կան բացառություններ։

«Օրինակ, Անտարկտիդայում և Գրենլանդիայում սառցադաշտերի հալումը հանգեցնում է երկրակեղևի վրա ճնշման նվազմանը, ինչը, ըստ որոշ կարծիքների, գալիք հազարամյակների ընթացքում կարող է ազդել հրաբխային ակտիվության վրա: Բայց, ընդհանուր առմամբ, երկրաբանությունն ավելի էական ազդեցություն ունի կլիմայի վրա»,- ասաց Մելիքսեթյանը։

Հրաբուխները` կլիմայի փոփոխության դիրիժորներ

Բազմաթիվ օրինակներ կան, թե ինչպես են երկրաբանական գործընթացներն ազդում կլիմայի վրա, և հրաբուխներն այստեղ գլխավոր դեր են խաղում: Եթե անգամ դրանք չեն ժայթքում, միեւնույն է, նպաստում են մթնոլորտի փոփոխությանը։

«Հրաբուխները, անկախ այն բանից, ներկայումս ժայթքում են, թե ոչ, արտանետում են ածխաթթու գազ, որն, իր հերթին, նպաստում է մթնոլորտում դրա կոնցենտրացիայի ավելացմանը, ինչն ազդում է կլիմայի փոփոխության վրա»,- բացատրում է Մելիքսեթյանը։

Իսկ եթե հզոր ժայթքում է տեղի ունենում, հետեւանքները կարող են գլոբալ լինել։

«Մեր ինստիտուտը զբաղվում է պալեոկլիմայի ուսումնասիրությամբ։ Մենք նման ենք դետեկտիվների, որոնք վերծանում են ժայռերի մեջ պահպանված անցյալի հետքերը։ Այս ուսումնասիրություններն օգնում են հասկանալ, թե հին ժամանակներում ինչ կատակլիզմներ են տեղի ունեցել և ինչպես են դրանք փոխել կլիման»,- նշել է փորձագետը։

Երբ հրաբուխները փոխում էին պատմությունը

Նախկինում տեղի ունեցած մեծ հրաբխային ժայթքումները կլիմայի կտրուկ փոփոխությունների և զանգվածային ոչնչացման են հանգեցրել: Օրինակ, մոտ 252 միլիոն տարի առաջ տեղի են ունեցել Սիբիրյան թակարդների ժայթքումները։ Սրանք աննախադեպ մասշտաբի ժայթքումներ էին, որոնց հետևանքով մթնոլորտ են արտանետվեցին հսկայական քանակությամբ ածխաթթու գազ և ծծմբի երկօքսիդ: Կլիման կտրուկ փոխվեց, ինչը հանգեցրեց զանգվածային ոչնչացման. որոշ գնահատականների համաձայն, բոլոր կենդանի էակների մինչև 97%-ը ոչնչացավ: Սակայն, հենց գոյատևած 3% -ի մեջ է, որ նոր տեսակներ առաջացան, իսկ ավելի ուշ առաջացան դինոզավրերը։

Մեկ այլ օրինակ է Տամբորա լեռան ժայթքումն Ինդոնեզիայում 1815 թվականին։ Դա առաջացրեց այսպես կոչված «առանց ամառան տարին» Եվրոպայում։ Բերքը ոչնչացավ, սով սկսվեց, հուլիսին որոշ շրջաններում ձյուն եկավ, օդի ջերմաստիճանն իջավ զրոյից։ Ավելի քիչ հզոր ժայթքում տեղի ունեցավ 1991 թվականին, երբ Ֆիլիպիններում ժայթքեց Պինատուբո լեռը: Դրա ազդեցությունը կլիմայի վրա ավելի պակաս էական էր, բայց ամեն դեպքում զգացվում էր նույնիսկ մեր տարածաշրջանում։ 1992–1994 թվականների ցուրտ ձմեռները մասամբ պայմանավորված էին այս իրադարձությամբ։

Գլոբալ տաքացում և անսպասելի սցենարներ

Այսօր բոլորը խոսում են գլոբալ տաքացման մասին։ Բայց եթե խոշոր ժայթքում տեղի ունենա, սցենարը կարող է կտրուկ փոխվել:

«Հրաբխային մոխրի և գազի արտանետումները կարող են նվազեցնել ջերմաստիճանը մոլորակի վրա»,- պարզաբանեց Մելիքսեթյանը։

Պալեոկլիմայի ուսումնասիրությունն օգնում է ոչ միայն ուսումնասիրել Երկրի անցյալը, այլ նաև կանխատեսել ապագայում կլիմայի հնարավոր փոփոխությունները։ Օրինակ, եթե տեղի ունենա մեկ այլ ժայթքում, որը համեմատելի կլինի Պինատուբոյի հզորության հետ, ապա հաջորդ 2-3 տարիների ընթացքում Հյուսիսային կիսագնդում ջերմաստիճանի նվազումներ են սպասվում: Եվ եթե պարզվի, որ հրաբխային ակտիվությունն էլ ավելի ուժեղ է, օրինակ, VEI սանդղակի վրա հասնում է 7 միավորի, հետևանքները շատ ավելի մեծ կլինեն՝ կլիմայի փոփոխությունը կարող է ձգվել 5-6 տարի և ազդել ամբողջ մոլորակի վրա: